Cân điểm treo paramotor: cách treo thử (hang check) cho PPG

Hai người mua cùng một mẫu paramotor, một người khen máy "bay như ngồi ghế sofa", người kia chê "lên ga là xoắn người, chạy đà mãi không rời đất". Nhiều khi máy không có lỗi gì. Khác nhau nằm ở chỗ điểm treo đã được cân cho đúng người đeo nó hay chưa. Việc cân đó làm dưới đất, bằng một buổi treo thử (tiếng Anh: hang check, hang test), trước khi bay chuyến đầu với bộ máy.

Bài này dành cho phi công dù lượn gắn động cơ (PPG) bay đơn, cất cánh bằng chân. Nội dung gom từ sách Powered Paragliding Bible (Jeff Goin, bản 7), sổ tay của các hãng máy PAP, Parajet, Miniplane, Bailey, sổ tay vòm dù của Dudek, Ozone, BGD và vài trang kỹ thuật uy tín. Các nguồn cho những con số khác nhau, và bài ghi rõ chỗ nào khác. Đây là kiến thức nền: nó không thay được huấn luyện viên và không thay được sổ tay của chính bộ máy bạn bay. Xe trike và bay đôi cân theo cách khác, bài này không bàn.

1. Điểm treo là gì, và ba kiểu hay gặp

Điểm treo là chỗ hai carabiner (hoặc phần nối dài của chúng) móc vào đai ngồi hay khung máy. Toàn bộ người và máy treo dưới vòm dù qua hai điểm này, và cũng xoay tới lui quanh chính hai điểm này. Cách phân loại quen thuộc là theo chiều cao: khi đang bay, đáy carabiner nằm trên xương đòn thì gọi là điểm treo cao, nằm dưới thì là điểm treo thấp. Phần định nghĩa và bảng so sánh cơ bản đã có trong bài Kỹ thuật paramotor (PPG) cơ bản; ở đây ta đi sâu vào chuyện mỗi kiểu ảnh hưởng thế nào tới việc cân máy.

• Điểm treo cao, thanh J cố định qua vai. Trọng tâm người và máy nằm xa bên dưới điểm treo, nên vòm dù lắc bao nhiêu thì người cũng ít bị lắc theo. Bù lại, gần như không nghiêng người (weightshift) được: sách ước chừng chỉ khoảng 2–3 cm dịch riser dù cố hết sức. Đường lực đẩy nằm thấp hơn điểm treo nhiều, nên lên ga thì cả cụm có xu hướng ngả thêm ra sau; theo sách, mức ngả thêm này nhỏ vì trọng tâm nằm xa bên dưới điểm xoay. Tay phanh nằm cao.
• Điểm treo thấp, tay đòn chữ S (cổ ngỗng) xoay lên xuống. Đây là kiểu phổ biến nhất hiện nay. Tay đòn xoay quanh chốt trên khung nên nghiêng người tốt; sách gọi là nghiêng tốt khi hai riser lệch nhau được hơn 15 cm. Đoạn cong chữ S nâng điểm xoay lên gần ngang đường lực đẩy, nhờ vậy lên ga hay nhả ga thì góc ngả hầu như không đổi. Người cảm nhận chuyển động của vòm dù rõ hơn kiểu thanh J.
• Điểm treo rất thấp, tay đòn thẳng xoay. Thiết kế này cố bắt chước đai ngồi bay tự do: nghiêng người nhiều nhất, tay phanh thấp, hợp với vòm dù có riser dài. Trọng tâm nằm gần điểm treo hơn nên trong nhiễu loạn người bị lắc nhiều hơn, mới bay sẽ thấy "lỏng lẻo". Nếu đường lực đẩy nằm cao hơn điểm xoay, lên ga mạnh sẽ làm cả cụm chúi về trước.

Giữa ba kiểu trên còn nhiều biến thể: thanh J "nổi" hoặc xoay được (vẫn là điểm treo cao nhưng bớt cứng, nghiêng người được chút ít), thanh dưới nách (carabiner vẫn nằm trên xương đòn nên vẫn là điểm treo cao), và máy điểm treo thấp nhưng tay đòn cố định, loại này nghiêng người kém hơn loại tay đòn xoay. Chữ "điểm treo trung" thì mỗi nơi dùng một nghĩa. Jeff Goin dùng nó cho loại thanh dưới nách: nhìn dưới đất tưởng lưng chừng, lên trời lại là điểm treo cao. Hãng Scout thì gọi máy cổ ngỗng có carabiner ngang ngực là "trung". Khi đọc tài liệu hay hỏi mua máy, hãy hỏi rõ carabiner nằm ở đâu so với xương đòn lúc đang bay, đừng dựa vào tên gọi.

Kiểu nào an toàn hơn? Theo sách thì không kiểu nào hơn hẳn: điểm treo không làm vòm dù khó sập hay dễ sập hơn, nó chỉ đổi cảm giác người ngồi bên dưới. Có một điểm chung cho mọi máy có tay đòn xoay ngang: tay đòn không bao giờ được xoay vào trong. Hai riser chụm lại là điều kiện để torque xoắn người quanh riser.

"Some instructors feel that high hook-in machines are slightly easier to learn on, but there seems to be no difference in safety." Tạm dịch: Một số huấn luyện viên thấy máy điểm treo cao dễ học hơn đôi chút, nhưng về an toàn thì dường như không có khác biệt.

— Jeff Goin, Powered Paragliding Bible 7, tr. 19

2. Vì sao phải cân: góc ngả treo và đường lực đẩy

Treo một vật bằng hai điểm, nó sẽ tự xoay cho tới khi trọng tâm nằm thẳng bên dưới hai điểm đó. Người đeo máy cũng vậy. Máy nặng và nằm sau lưng nên trọng tâm chung lệch về sau, cả cụm ngả ra sau một góc: đó là góc ngả treo. Cánh quạt gắn cứng với khung, nên khung ngả bao nhiêu thì đường lực đẩy ngả theo bấy nhiêu. Dời điểm treo dọc theo tay đòn là đổi vị trí của trọng tâm so với điểm treo, tức là đổi góc này.

Góc này quyết định nhiều thứ hơn là chuyện ngồi có êm không:

• Hướng lực đẩy và tốc độ leo. Lực đẩy luôn đẩy dọc trục cánh quạt, không nhất thiết theo hướng bay. Ngả càng nhiều, luồng gió quạt càng thổi chúi xuống, phần lực đẩy bạn tới trước càng ít, và máy leo chậm đi đôi chút.
• Chạy đà. Khi vòm dù bắt đầu nâng, máy ngả về góc treo của nó. Nếu góc đó lớn, bạn phải chạy trong tư thế bị kéo ngửa, chân đạp ngược với lực đẩy. Sách khuyên người hay "chạy mãi không rời đất" chỉnh đai cho ngả ít nhất có thể.
• Torque và xoắn riser. Khi mặt phẳng cánh quạt thẳng đứng, torque chỉ làm một riser xuống, một riser lên, và phanh bù được dễ dàng. Mặt phẳng cánh quạt càng ngả, torque càng có phần xoay người quanh trục đứng (yaw). Người đã xoay thì lực đẩy đẩy lệch sang một bên, vòm dù nghiêng, và càng giữ ga càng xoắn thêm. Sách xếp đây là tác động torque mạnh nhất, nặng nhất với phi công nhẹ đeo máy khoẻ.
• Lồng, dây và cánh quạt. Dựng đứng tự nó không sai: sách viết ngồi thẳng đứng kém thoải mái hơn nhưng giảm xoắn do torque và dễ cất cánh hơn. Chuyện bắt đầu khi máy dựng hơn mức hãng định, hoặc chúi về trước. Trang Paramotor Planet lưu ý lúc đó lồng nằm sát riser; sổ tay PAP nhắc rằng ở tư thế quá thẳng phải cẩn thận lúc thả tay phanh, vì chúng có thể bị hút vào cánh quạt.
• Thoải mái và tầm với. Cân đúng thì không dây đai, thanh hay khung nào tì lên người, và tay với tới đủ tay phanh, trimmer, tay ga, nút tắt máy, tay giật dù phụ. Ngồi lệch một chút trong chuyến bay một giờ là đủ tê chân, mỏi lưng.

"More tilt is more comfortable but makes takeoff and landing more difficult." Tạm dịch: Ngả nhiều thì ngồi thoải mái hơn, nhưng cất cánh và hạ cánh khó hơn.

— Jeff Goin, Powered Paragliding Bible 7, tr. 117

Chuyện xử lý torque khi đang bay (giảm ga trước, sửa hướng sau) đã viết trong bài Kỹ thuật PPG cho phi công dù lượn. Bài này chỉ lo phần làm được dưới đất: cân máy sao cho torque có ít đất diễn nhất.

3. Góc bao nhiêu là vừa? Các nguồn nói khác nhau

Không có một con số chung cho mọi máy. Dưới đây là những gì từng nguồn viết, để bạn thấy mức độ khác nhau:

Vì sao lệch nhau nhiều vậy? Thứ nhất, hình học mỗi máy một khác: đường lực đẩy nằm trên, ngang hay dưới điểm xoay sẽ cho máy ngả thêm hoặc dựng lên khi có ga, nên góc treo tĩnh "đẹp" của mỗi máy không giống nhau. Thứ hai, mỗi nơi ngắm một mốc: có nơi đo mặt phẳng cánh quạt, có nơi đo đường lực đẩy. Câu "góc so với mặt đất" trong sổ tay PAP được ghi lại đúng như hãng viết; bài này không tự đổi nó thành góc so với phương thẳng đứng. Điểm các nguồn giống nhau thì rõ: ngả nhẹ ra sau hoặc gần thẳng đứng, không ngả quá, và con số trong sổ tay của chính bộ máy là con số quyết định. Máy không có sổ tay thì hỏi hãng hoặc người dạy quen dòng máy đó.

4. Treo thử dưới đất, từng bước

Mọi chỉnh sửa về điểm treo phải làm khi người và máy đang treo bằng chính hai carabiner, chân rời đất. Đeo máy đứng dưới đất rồi ước lượng thì không ra được gì, vì lúc đó máy đang tì lên vai chứ chưa treo. Trường dạy bay dùng giá treo tập (simulator) có sẵn dây lái giả. Để chỉnh máy thì không cần cầu kỳ thế: một cái xà, khung thép hay cành cây đủ chắc là được.

• Bước 1. Chỗ treo. Chọn kết cấu chắc chắn chịu được cả người lẫn máy với khoảng dư rộng rãi; nghi ngờ thì đừng treo. Dùng hai dây treo riêng, mỗi dây vào một carabiner, và giữ hai dây cách nhau như hai riser thật. Chỉ cần treo vừa đủ cho chân rời đất, sách cũng chỉ đòi có vậy; treo càng thấp thì lỡ dây tuột càng ít chuyện. Luôn có một người đứng cạnh giữ lồng và quan sát, tốt nhất là người quen bộ đai đó.
• Bước 2. Máy tắt, trước khi móc vào. Treo thử để chỉnh là việc làm với máy tắt hẳn: ngắt công tắc từ trước khi móc carabiner vào dây treo, và không ai đụng vào tay ga hay nút đề. Cánh quạt quay trong lúc bạn đang lơ lửng, xoay tự do và có người đứng sát bên là rủi ro không đáng.
• Bước 3. Mặc đúng như lúc bay, cài đủ đai. Mũ, áo bay, giày, dù phụ gắn đúng chỗ, túi đồ, bộ đàm, máy quay, và xăng ở mức bạn hay cất cánh (trang Paramotor Planet treo với bình nửa đầy). Cài đai đùi, đai ngực như trước khi cất cánh rồi mới nhấc chân khỏi đất. Mục đích là để cân nặng và trọng tâm lúc treo giống lúc bay thật.
• Bước 4. Nhìn góc. Ngồi vào ghế đúng tư thế bay, thả lỏng, chân để như lúc bay. Nhờ người đứng ngang hông chụp ảnh hoặc quay phim, hoặc áp thước thuỷ, thước đo góc lên cánh quạt. So với con số trong sổ tay máy.
• Bước 5. Trái phải và hai carabiner. Nhìn từ trước và từ sau: hai carabiner cao bằng nhau, máy không lệch sang một bên trên đai, hai điểm treo ở cùng một nấc (trừ khi hãng cố ý đặt lệch, xem mục 5). Khoảng cách hai carabiner: sách đưa mốc khoảng 42 cm đo ở đáy carabiner, sổ tay vòm dù Dudek ghi 40–45 cm khi nói về đai ngồi bay tự do. Hẹp hơn thì dễ xoắn riser, rộng quá thì ảnh hưởng tới vòm dù. Đai ngực chỉ siết vừa chạm, không kéo hai riser chụm lại.
• Bước 6. Đai chân và ghế. Cách chỉnh trong sách: siết đai đùi hết cỡ rồi nới ra chừng 5 cm. Chặt quá thì khó chạy, lỏng quá thì khó vào ghế. Một số mẫu máy lại thiết kế cho đai đùi để lỏng hẳn, nên phải đọc sổ tay. Khi đã ngồi, không dây đai nào được ép lên ngực, bụng hay đùi.
• Bước 7. Tập vào ghế. Bắt đầu ở tư thế treo trên đai đùi như ngay sau khi rời đất, rồi vào ghế. Tốt nhất là chỉ cần nhấc chân và lắc hông. Kế đó là dùng dây đạp vào ghế; dây này nên thõng xuống quá nửa đường tới bàn chân khi bạn đang ngồi, và không được vướng lúc đi lùi. Nếu máy của bạn buộc phải dùng tay, tập luôn thứ tự: cài tay phanh vào kẹp trước, rồi mới với xuống ghế.
• Bước 8. Tầm với. Ngồi trong ghế, lần lượt chạm vào: hai tay phanh ở vị trí cài, trimmer, tay ga, nút tắt máy, tay giật dù phụ, thanh tăng tốc bằng chân. Thử cả hai tay. Nhìn xem riser có nằm trước cánh tay không, tay có chạm lồng không. Nếu chỗ treo có riser và dây lái thật hoặc giả, kiểm thêm: thả tay phanh ra thì nó nằm ở đâu so với lồng và cánh quạt.

Về chuyện nổ máy khi treo: sách của Jeff Goin (tr. 61) có gợi ý rằng khi tập vào ghế trên giá treo thì nên cho máy nổ để giống thật hơn. Đó là bài tập trong trường, trên giá treo neo chắc và có người dạy đứng cạnh, không phải việc tự làm ở nhà. Bài này theo hướng thận trọng: không nổ máy khi treo thử, trừ khi quy trình của hãng yêu cầu và có huấn luyện viên đủ trình độ trực tiếp làm cùng.

Vì sao bước vào ghế lại được nhắc nhiều đến thế? Vì đai đùi không phải chỗ để treo người lâu. Treo trên đai đùi vài phút là chân bắt đầu tê, lâu hơn có thể choáng, và bạn vẫn còn phải hạ cánh bằng chính đôi chân đó.

"If you cannot get into the seat easily, without letting go of the brakes, keep climbing, but know that you must land within about 5 minutes." Tạm dịch: Nếu bạn không vào ghế được dễ dàng mà không phải buông tay phanh, cứ tiếp tục leo, nhưng hãy biết rằng bạn phải hạ cánh trong khoảng 5 phút.

— Jeff Goin, Powered Paragliding Bible 7, tr. 61

5. Chỉnh thế nào khi góc chưa đúng

Một mẹo thực hành cho khỏi rối (thói quen khi làm, không lấy từ sách hay sổ tay nào): mỗi lần chỉ đổi một thứ, đổi đều hai bên, rồi treo lại và nhìn lại. Những chỗ chỉnh được thường gồm:

• Dời điểm treo dọc tay đòn (máy điểm treo thấp). Quai hoặc vòng kẹp giữ carabiner trượt được trên tay đòn. Dời ra trước (xa máy) thì máy ngả ra sau nhiều hơn; dời về sau (gần máy) thì máy dựng đứng hơn. Theo sách, hầu hết các máy chỉ dùng tới hai, ba nấc sau cùng. Vòng chặn có vít hãm thì nhớ siết lại vít sau mỗi lần dời.
• Lỗ hoặc nấc theo cân nặng. Nhiều hãng khoan sẵn dãy lỗ hay cho bảng vị trí theo cân nặng phi công: PAP đánh chữ A tới F cho dải từ khoảng 50 kg tới hơn 100 kg, Parajet cho bảng theo cân nặng và loại máy, Bailey cho đồ thị khoảng cách vòng kẹp. Quy luật chung: phi công nhẹ dùng nấc phía sau, phi công nặng dùng nấc phía trước. Sách có ghi một ngoại lệ hiếm: ở vài máy, chính máy móc vào thanh và chiều chỉnh đảo ngược; thêm một lý do để theo sổ tay. Các hãng đều ghi rõ đó là điểm xuất phát; hai người cùng cân nặng nhưng khác chiều cao vẫn có thể cần nấc khác nhau.
• Máy điểm treo cao. Thường có hai đoạn đai chỉnh được nối carabiner với ghế và với khung. Đổi chiều dài của chúng là đổi góc ngả và chiều cao điểm móc. Mỗi hãng bố trí một kiểu, nên làm theo hình vẽ trong sổ tay. Khi cân đúng, bạn gần như không thấy đai ép lên người: thanh J hoặc thanh dưới nách đã truyền lực đẩy ra phía trước.
• Dây quai đeo máy và đai vai. Dây quai đeo máy không chịu tải khi bay. Việc của nó là giữ máy cao và sát lưng lúc đi và chạy, để máy không lắc lư. Siết cho máy "xốc" cao lên trước khi cất cánh, lên trời thì nới ra cho thoải mái. Đầu dây thừa phải thắt nút hoặc cài gọn để không tuột về phía cánh quạt. Máy không có dây quai riêng thì siết đai vai chính khi cất cánh rồi nới khi đã bay.
• Ghế và mép ghế. Dây chỉnh độ sâu ghế: theo sổ tay Parajet, nới dài thì dễ trượt vào ghế sau khi cất cánh, rút ngắn thì dễ đứng dậy lúc hạ cánh. Máy có dây chỉnh mép ghế thì để lỏng khi cất cánh và hạ cánh; kéo thử lúc đang treo để biết kéo chừng nào là đủ, rồi thả lại.

Nếu carabiner móc vào một thanh có lỗ thay vì móc vào đai, phải chắc chắn nó nằm đúng trong lỗ, và dây an toàn dự phòng nối carabiner với đai đã được luồn. Sách cảnh báo rất gọn về chuyện móc trượt ra ngoài lỗ:

"Having it outside the hole will allow a severe tilt-back with likely riser twist and crash." Tạm dịch: Để nó nằm ngoài lỗ sẽ khiến máy ngả ra sau rất mạnh, nhiều khả năng dẫn tới xoắn riser và tai nạn.

— Jeff Goin, Powered Paragliding Bible 7, tr. 118

Đặt lệch để chống torque

Nhiều máy treo cố ý không đối xứng để bù torque. Nếu thấy hai bên máy mình khác nhau một chút, đừng vội "sửa cho đều": hãy đọc sổ tay trước. Các cách mà sách và sổ tay hãng mô tả:

• Giảm góc ngả. Đứng đầu danh sách trong sách, và là cách duy nhất không cần thêm chi tiết nào.
• Lệch đường lực đẩy so với hai điểm treo. Dời hai điểm móc sang ngang một chút, hoặc đặt trục cánh quạt lệch tâm, để lực đẩy tạo ra một lực xoay ngược với torque. Sách coi đây là cách hiệu quả nhất vì không thêm lực cản. Chốt lệch trên tay đòn Parajet và tay đòn không đối xứng của Bailey thuộc nhóm này; Parajet dặn chốt phải lắp đúng bên theo loại máy.
• Một điểm treo lùi, một điểm treo tiến. Máy sẽ treo hơi xoay sang một bên, lực đẩy vì thế lệch đi một chút để bù. Miniplane ghi điểm treo bên phải ngắn hơn bên trái 1 cm. Ghi chú của Had Robinson cho dòng máy này: máy hộp số thì lùi vòng kẹp bên phải khoảng 10 mm, máy truyền đai thì lùi bên trái.
• Hai carabiner cao thấp khác nhau. Hạ carabiner ở phía đối diện với bên mà torque kéo xuống. Sách nói cách này hợp với máy điểm treo cao hơn, và có cái giá: lúc tắt ga máy sẽ hơi lệch hướng về phía ngược lại.
• Dây chống xoắn. Một dây chéo trên đai giữ cho hai riser không lệch nhau khi có ga. Siết vừa chạm, không kéo hai carabiner lại gần nhau; nó làm giảm khả năng nghiêng người nên nhiều người nới ra khi đã bay ổn định. PAP lắp dây này cho các máy trên 180 cc, kèm một thanh chống xoắn ở ghế có hai vị trí lắp tuỳ chiều quay cánh quạt.

Chiều lệch phụ thuộc chiều quay cánh quạt: theo sách, máy truyền đai thường xoắn người sang trái và làm vòm dù nghiêng phải, máy hộp số thì ngược lại. Vì vậy không chép số lệch của máy khác, không tự chế kiểu lệch riêng. Đặt lệch quá tay thì chính nó gây lệch hướng, và sách ghi rõ là lệch nhiều thì máy không bay nổi. Đây là việc làm cùng hãng hoặc người dạy quen dòng máy.

6. Cân nặng, xăng, dù phụ và phụ kiện làm lệch điểm cân bằng

Sổ tay PAP ví hệ treo như cái cân đòn: điểm treo là quả cân trượt, người một bên, máy một bên. Thêm hay bớt khối lượng ở bên nào, cán cân nghiêng về bên đó. Cũng sổ tay ấy lưu ý rằng một người cao 1,90 m nặng 95 kg và một người cao 1,65 m nặng 95 kg không ngồi cùng một nấc, vì khối lượng của họ phân bố khác nhau.

• Cân nặng phi công. Người nặng kéo trọng tâm ra trước, máy dựng đứng hơn; người nhẹ thì bị máy kéo ngả ra sau. Vì vậy máy mua lại của người khác, hay máy cho bạn mượn, gần như chắc chắn chưa đúng nấc cho bạn.
• Máy và cánh quạt. Đổi sang máy nặng hơn, hay máy đặt xa lưng hơn, là kéo trọng tâm ra sau. Cùng một bộ khung mà hãng cho hai bảng nấc khác nhau cho hai loại máy là vì vậy.
• Xăng. Mỗi lít xăng nặng khoảng 0,7 kg, nên bình đầy và bình gần cạn chênh nhau vài ký. Chênh đó làm góc đổi về phía nào thì tuỳ bình nằm ở đâu so với điểm treo: bình nằm sau lưng, phía sau dây dọi như trên sơ đồ, thì xăng đầy làm máy ngả thêm, và máy dựng dần lên khi xăng vơi. Các nguồn của bài này không đưa con số nào cho máy cất cánh bằng chân; trang Paramotor Planet chọn treo thử với bình nửa đầy. Mẹo thực hành, không lấy từ nguồn nào: muốn biết máy mình đổi bao nhiêu thì treo hai lần, một lần bình gần cạn, một lần bình đầy, và chỉ đổ xăng khi máy đã đặt xuống đất.
• Dù phụ. Dù phụ có thể gắn bên hông, phía trước, trên đầu hoặc dưới ghế. Gắn phía trước thì kéo trọng tâm ra trước; gắn một bên hông thì bên đó nặng hơn, cần kiểm hai carabiner có còn ngang nhau. Sách có nhắc một mẹo: đặt khối lượng như dù phụ ở bên riser bị torque nâng lên để bù bớt. Dù gắn ở đâu thì tay giật vẫn phải nằm trong tầm với khi bạn đang ngồi trong ghế.
• Phụ kiện. Túi đồ trước ngực, bình nước, máy quay gắn trên khung, đèn chớp, bình xăng phụ, bộ dụng cụ: mỗi thứ một ít, cộng lại thành vài ký ở cách xa điểm treo. Sổ tay Dudek nhắc rằng phi công rất hay tính thiếu khối lượng cất cánh thật vì quên quần áo, thiết bị điện tử, xăng và dù phụ.

Quy tắc rút ra rất ngắn: đổi bất cứ thứ gì thì treo thử lại. Đổi máy, đổi cánh quạt, đổi đai, thêm dù phụ, tăng hay giảm vài ký, chuyển từ đồ mùa hè sang đồ mùa đông, hay bay máy của người khác. Giáo trình paramotor của BHPA (Anh) cũng đưa việc chỉnh máy theo từng phi công (cân nặng, góc lực đẩy) và ảnh hưởng của các vị trí điểm treo khác nhau vào phần kiến thức học viên phải nắm.

7. Riêng cho máy cất cánh bằng chân

Treo thử cân máy cho tư thế ngồi, nhưng một chuyến bay cất cánh bằng chân bắt đầu và kết thúc ở tư thế đứng. Giữa hai tư thế đó có ba đoạn chuyển mà điểm treo ảnh hưởng trực tiếp:

• Lúc chạy: máy nằm trên vai. Khi vòm dù chưa nâng, toàn bộ khối lượng máy đè lên vai qua đai vai và dây quai đeo máy. Máy được xốc cao, sát lưng thì chạy vững; máy trễ xuống thì lắc, và trên máy thanh J thì thanh tì vào vai. Đây là lý do chỉnh dây quai đeo máy phải làm khi đứng và đi thử, không làm khi treo.
• Lúc vòm dù nhận tải: từ vai sang carabiner. Vòm dù nâng dần, khối lượng chuyển từ vai sang hai điểm treo và máy tìm về góc ngả của nó trong khi bạn vẫn đang chạy. Góc ngả lớn thì đúng lúc cần sải chân dài nhất bạn lại bị kéo ngửa, chân bị hất ra trước. Dudek viết trong sổ tay vòm dù rằng điểm treo càng thấp thì cất cánh càng dễ; Jeff Goin thì ghi nhận có huấn luyện viên thấy máy điểm treo cao dễ học hơn. Hai ý này không hẳn trái nhau, một bên nói về vòm dù, một bên nói về người mới học, nhưng cho thấy không có kiểu nào dễ cho tất cả.
• Sau khi rời đất: từ đai đùi vào ghế. Vừa rời đất bạn treo trên đai đùi. Sách khuyên chỉ vào ghế khi đã cao hơn khoảng 15 m và đang leo ổn định. Vào ghế dễ hay khó là do đai đùi, độ sâu ghế và góc ngả phối hợp với nhau, nên phải tập ở bước 7 của buổi treo thử, không phải tập lần đầu ở trên trời.

Chiều ngược lại cũng vậy: trước khi hạ cánh bạn phải ra khỏi ghế và đứng thẳng dậy được. Ngả quá thì khó dựng người lên; sổ tay PAP thì lưu ý rằng tư thế quá chúi về trước cũng làm khó ra khỏi đai lúc hạ cánh. Phần kỹ thuật chạy đà, "đứng thẳng khi lên ga" và hạ cánh đã có trong bài Kỹ thuật PPG cho phi công dù lượn.

Xe trike và bay đôi nằm ngoài bài này. Trên xe có bánh, người ta treo thử để xem bánh nào rời đất trước và chọn lỗ móc theo tổng khối lượng; bay đôi thì điểm cân bằng đổi theo cân nặng từng hành khách. Mebayluon có khai thác bay đôi PPG tại Quản Bạ (Hà Giang); những bộ máy đó thuộc loại khác và cân theo cách khác với nội dung bài này. Nếu bạn quan tâm tới vùng bay này, xem Kỹ thuật bay tại Quản Bạ.

8. Điểm treo đổi thì tay phanh và trimmer cũng đổi chỗ

Cân máy xong chưa phải là xong. Riser móc vào carabiner, nên carabiner cao hay thấp so với vai sẽ quyết định pulli dây lái, tay phanh và trimmer nằm ở đâu so với tay bạn. Cùng một vòm dù, móc vào máy điểm treo cao thì mọi thứ nằm cao hơn hẳn; hãng Scout mô tả rằng trên máy treo cao, riser A, riser sau và tay phanh ở cao tới mức khó với. Máy điểm treo thấp thì ngược lại, tay cầm phanh ở thấp hơn.

• Riser của vòm dù PPG thường có sẵn chỗ chỉnh. Sổ tay Dudek mô tả nhiều vị trí gắn pulli dây lái và các dấu trên dây lái tương ứng, kèm quy luật: điểm treo cao cần dây lái dài hơn, điểm treo thấp cần dây ngắn hơn. Ozone làm ngược chiều mô tả nhưng cùng ý: pulli ở nấc cao nhất (cài sẵn từ xưởng) dành cho máy điểm treo thấp, nấc giữa và thấp dành cho máy treo cao hơn, và khi dời pulli phải chỉnh dây lái chính và dây lái đầu cánh đi đúng bằng khoảng đã dời.
• Hai dây lái phải dài bằng nhau, và không được căng khi mở trimmer. BGD ghi rõ trong sổ tay Cyclone: dây lái chỉnh được theo điểm treo cao, thấp hay xe trike, nhưng nếu dây lái vẫn kéo mép sau xuống khi đã mở trimmer thì biên dạng bị méo và vòm dù có thể sập. Hãng cũng nhắc việc đổi chiều dài dây có thể làm mất hiệu lực kiểm định, nên hỏi đại lý trước.
• Riser dài hay ngắn. Vòm dù bay tự do thường có riser dài, hợp với máy điểm treo rất thấp. Móc riser dài vào máy điểm treo cao là đưa pulli và trimmer lên quá tầm tay. Dudek cho biết riser của dòng Universal được làm ngắn hơn chính là để đỡ vướng chuyện này.

Vì vậy lần treo thử trọn vẹn nhất là treo có cả riser thật: ngồi vào ghế, đưa tay lên xem có nắm được tay phanh ở vị trí cài, có kéo và mở được trimmer hết hành trình mà không phải rướn người. Trimmer và cách dùng chúng trên vòm dù reflex đã viết riêng trong bài Dù reflex là gì.

9. Lỗi thường gặp và dấu hiệu nguy hiểm

10. Bảng kiểm nhanh trước chuyến bay đầu với một bộ máy

• Đã đọc phần chỉnh đai và điểm treo trong sổ tay máy, biết con số hoặc nấc hãng khuyên cho cân nặng của mình.
• Treo thử với máy tắt, mặc đủ đồ bay, xăng ở mức hay bay, có người đứng cạnh.
• Góc ngả đúng theo sổ tay; không ngả hơn mức đó.
• Hai carabiner cao bằng nhau, đúng trong lỗ hoặc quai, khoá đã đóng; hai riser không chụm; tay đòn không xoay vào trong được.
• Mọi vít hãm, bu lông vừa nới đã siết lại; dây an toàn dự phòng đã luồn.
• Đai chân, đai ngực, dây quai đeo máy đã chỉnh; đầu dây thừa đã cài gọn, xa cánh quạt.
• Vào ghế được mà không buông tay phanh, đã tập nhiều lần.
• Với tới tay phanh, trimmer, tay ga, nút tắt máy, tay giật dù phụ, thanh tăng tốc.
• Pulli và dây lái của vòm dù đã cài đúng cho kiểu điểm treo của máy này.
• Biết máy này xoắn về bên nào khi lên ga, và chuyến đầu bay trong không khí êm, có người quen máy theo dõi.

11. Câu hỏi thường gặp về cân điểm treo

Góc ngả treo bao nhiêu độ là đúng?

Không có một con số cho mọi máy. Sách Powered Paragliding Bible đưa khoảng 5–15° ngả ra sau, sổ tay PAP ghi khoảng 20°, Miniplane muốn lực đẩy nằm ngang hoặc hướng lên tối đa 10°, và có hãng không cho góc mà cho nấc theo cân nặng. Con số đúng cho bạn là con số trong sổ tay của chính bộ máy, và khi phân vân thì chọn phía ít ngả hơn.

Đổi vòm dù có phải treo thử lại không?

Góc ngả thì không đổi, vì vòm dù không nằm trong khối người và máy treo dưới carabiner. Nhưng riser, pulli dây lái, chiều dài dây lái và vị trí trimmer thì đổi theo từng vòm dù. Vì vậy vẫn nên treo lại với riser mới để kiểm tầm với, và cài pulli, dây lái theo sổ tay của vòm dù mới cho đúng kiểu điểm treo.

Tự treo thử ở nhà có được không?

Sách nói treo ở đâu cũng được, xà nhà hay cành cây đều dùng được, miễn là đủ chắc. Nhưng "tự" không có nghĩa là một mình: bạn cần ít nhất một người giữ và nhìn góc giúp. Với bộ máy mới, lần treo thử đầu nên làm cùng huấn luyện viên hoặc người quen dòng máy đó; sổ tay Parajet yêu cầu đúng như vậy. Những lần sau, khi chỉ kiểm lại sau một thay đổi nhỏ, hai người có kinh nghiệm là đủ.

Điểm treo cao hay thấp hợp với người mới hơn?

Về an toàn, sách không thấy khác biệt. Một số huấn luyện viên thấy máy điểm treo cao dễ học hơn đôi chút (sách không nêu lý do; thanh J qua vai thì truyền ít chuyển động của vòm dù xuống người hơn); đổi lại, tay phanh ở cao và gần như không nghiêng người được. Máy điểm treo thấp có tay đòn chữ S là kiểu phổ biến nhất hiện nay và nghiêng người được tốt. Với người mới, điều quan trọng hơn cả kiểu điểm treo là học trên đúng loại máy mà người dạy mình quen, và máy đó được cân cho mình.

Treo thử có cần nổ máy không?

Không. Treo thử để chỉnh góc, đai và tầm với là việc làm với máy tắt. Góc treo tĩnh là thứ bạn đo và chỉnh; máy có ngả thêm hay chúi về trước khi có ga là do hình học của máy (đường lực đẩy nằm đâu so với điểm xoay, xem mục 1). Muốn biết máy mình thuộc loại nào thì hỏi hãng hoặc người dạy quen dòng máy đó, đừng tự tìm câu trả lời bằng cách nổ máy khi đang treo. Ngoại lệ duy nhất: quy trình của hãng yêu cầu, và có huấn luyện viên đủ trình độ trực tiếp làm cùng trên giá treo neo chắc.

Nguồn tham khảo: Jeff Goin, Powered Paragliding Bible, bản 7 (2022), các trang 19–20, 41, 58, 61, 117–120, 182, 194, 239–242, 275–276; Jeff Goin, footflyer.com, các bài Harness Adjusting: Hang Angle & Thrust Line, Understanding Harness (Suspension) Systems, Understanding Paramotor Torque & Twist; PAP, sổ tay người dùng paramotor; Parajet, sổ tay Volution 3; Miniplane, trang hướng dẫn chỉnh đai; Had Robinson (Southwest Airsports), Miniplane hang point & harness adjustment; Bailey Aviation, sổ tay V5; Scout Aviation, Paramotor Geometry Classroom; Paramotor Planet, Paramotor hang test; sổ tay vòm dù Dudek (Universal 1.1, Solo), Ozone (Freeride), BGD (Cyclone); BHPA, giáo trình paramotor. Bài viết không thay thế huấn luyện; khi sổ tay của bộ máy hoặc vòm dù của bạn nói khác, hãy theo sổ tay.