Dù phụ dù lượn và paramotor: cách gấp, cách lắp, lưu ý

Dù phụ là món đồ duy nhất trong bộ thiết bị bay mà bạn không thử được trước mỗi chuyến. Nó nằm im trong khoang hàng tháng trời, và tới lúc cần thì phải ra khỏi khoang, duỗi dây và mở trong vài giây. Nó có làm được vậy hay không gần như đã được quyết định từ dưới đất, bởi hai việc: gấp và lắp.

Bài này gom lại những gì sách và sổ tay hãng nói về hai việc đó, cho dù lượn (PG), cho dù lượn gắn động cơ cất cánh bằng chân (PPG) và cho xe trike. Nguồn gồm Powered Paragliding Bible (Jeff Goin, bản 7), Security in Flight (Jocky Sanderson), The Art of Paragliding (Dennis Pagen), Touching Cloudbase, sổ tay phi công APPI, sổ tay dù phụ của Advance, Ozone, Supair, Gin, Independence, High Adventure và Apco, sổ tay xe của Fresh Breeze và Parajet, cùng các thông báo an toàn của DHV. Các nguồn có chỗ không thống nhất, và bài ghi rõ từng chỗ. Chỗ nào là suy luận của chúng tôi cũng được nói rõ.

Bài không thay cho khoá gấp dù phụ, không thay cho sổ tay của chính dù phụ, đai, máy và xe bạn dùng, và không thay cho người hướng dẫn. Nó giúp bạn hiểu mình đang nhìn vào cái gì, biết hỏi đúng câu, và biết lúc nào một bộ lắp trông không ổn.

1. Dù phụ làm được gì, và không làm được gì

Dù phụ dành cho những tình huống vòm dù chính không còn bay được và không kịp sửa: va chạm trên không, đứt hoặc hỏng kết cấu, xoắn riser kẹt phanh rồi vào spiral, cravat không gỡ nổi, hoặc đơn giản là hết độ cao trước khi vòm dù hồi lại. Sanderson nói gọn: nghi ngờ thì ném, và không có độ cao tối thiểu nào để "thử thêm", vì xuống dưới dù phụ luôn tốt hơn xuống dưới một vòm dù mất kiểm soát.

Nhưng dù phụ không phải phép màu. Mấy giới hạn sau cần nằm sẵn trong đầu:

• Nó cần thời gian và độ cao để mở. Sổ tay APPI ghi thời gian mở của dù phụ hiện nay vào khoảng 1 giây; Jeff Goin đặt mục tiêu đưa được dù phụ ra khỏi khoang trong 3 giây. Cộng thêm thời gian bạn nhận ra tình huống và quyết định. Ở độ cao vài chục mét, phần lớn thời gian đó không còn.
• Bạn vẫn chạm đất khá mạnh. Tốc độ tụt dưới dù phụ vào khoảng 5–6 m/s theo sổ tay APPI, tương đương nhảy từ bức tường cao 1,8 m; sách Touching Cloudbase ví mức 5,4 m/s như bước xuống từ 1,5 m. Vì vậy phải biết tiếp đất lăn người (PLF), và vì vậy cỡ dù phụ rất quan trọng (mục 2).
• Dù tròn và dù vuông không lái được. Bạn rơi xuống chỗ gió đưa tới: cây, mái nhà, dây điện, mặt nước. Gió mạnh thì dù phụ còn kéo lê người sau khi chạm đất.
• Vòm dù chính vẫn còn đó. Nếu để nó bay tiếp, nó có thể bay chúi xuống và kéo ngược dù phụ; Sanderson đo được tốc độ tụt trên 14 m/s trong trường hợp đó. Thu vòm dù chính lại là một phần của việc ném dù phụ.
• Lắp sai thì có thể tệ hơn không có. Dù phụ bung ngoài ý muốn lúc đang bay, hoặc không ra khỏi khoang lúc cần, đều đã xảy ra. Với PPG còn thêm cánh quạt.

"Installing it wrong may be worse than not having it at all." Tạm dịch: Lắp sai có khi còn tệ hơn là không có dù phụ.

— Jeff Goin, Powered Paragliding Bible 7, tr. 132

Trình tự ném dù phụ và cách thu vòm dù chính đã có trong hai bài khác, ở đây không nhắc lại: Kỹ thuật bay dù lượn P3 – P4 cho PG, và Kỹ thuật paramotor (PPG) cơ bản cho phần ném dù phụ khi đang đeo máy. Bài này lo phần trước đó: chọn, gấp và lắp sao cho lúc giật tay là dù ra.

2. Các kiểu dù phụ và cách chọn cỡ

• Tròn kéo đỉnh (pulled-down apex, PDA). Kiểu phổ biến nhất, đơn giản và rẻ nhất, dễ gấp nhất. Dây giữa kéo đỉnh vòm xuống giúp dù mở nhanh và tụt chậm hơn so với dù tròn thường cùng diện tích; sổ tay APPI ghi chú rằng đổi lại nó kém ổn định hơn, dễ lắc. Không lái được.
• Vuông, hay chữ thập (square, cruciform). Tạp chí Cross Country mô tả kiểu này ổn định hơn, ít lắc hơn, giá nhỉnh hơn một chút, và có xu hướng trôi về một phía vì nó tạo ra một ít lực tiến. Vẫn không lái được. Cách gấp khác dù tròn.
• Rogallo, lái được. Một cánh tam giác có dây lái. Theo PPG Bible, lúc mới mở nó xuống thẳng đứng; khi nhả dây lái thì lượn tới khoảng 2 mét cho mỗi mét xuống, đủ để tránh dây điện hay mặt nước. Tụt chậm hơn: hãng High Adventure ghi Beamer 3 tụt 3,7 m/s ở tải 100 kg trong bài thử EN/LTF. Đổi lại: đắt hơn, gấp phức tạp hơn nhiều, hai nhánh trái và phải không được lắp nhầm, và chính hãng cảnh báo nó có thể bay đối nghịch với vòm dù chính. Sách Touching Cloudbase nhắc thêm: chừng nào vòm dù chính còn nối và còn bay, bạn chưa lái được dù phụ.
• Bản nhẹ. Hầu hết các kiểu trên đều có bản nhẹ cho bay kết hợp đi bộ và cho khoang trước. Ví dụ Ozone Angel SQ nặng từ khoảng 0,9 kg ở cỡ nhỏ nhất. Vải và dây mỏng hơn thì càng phải giữ đúng hạn gấp lại và hạn dùng.
• Hệ phóng (ballistic) dùng rốc-két hoặc khí nén để đưa dù ra, dành cho xe trike và máy bay siêu nhẹ. Xem mục 6.

Một điều chung cho mọi kiểu: dù phụ dù lượn mở rất nhanh ở tốc độ thấp, còn dù nhảy dù mở chậm theo từng nấc ở tốc độ cao. Hai loại không thay thế được cho nhau, theo cả hai chiều.

Chứng nhận EN 12491 nói gì

EN 12491 là tiêu chuẩn châu Âu cho dù phụ dù lượn; LTF là bộ yêu cầu của Đức (biên bản thử ghi là NfL). Chúng tôi không có nguyên văn tiêu chuẩn vì đó là tài liệu phải mua; các con số dưới đây lấy từ một biên bản thử của phòng thử Air Turquoise và từ sổ tay hãng Supair:

• Tốc độ tụt ở tải tối đa: không quá 5,5 m/s theo EN với dù không lái được (hoặc dù lái được nhưng khoá dây lái); không quá 6,8 m/s theo LTF. Supair ví 5,5 m/s như nhảy từ độ cao 1,8 m.
• Thời gian mở: biên bản Air Turquoise ghi giới hạn 4 giây cho tải tới 140 kg và 5 giây cho tải lớn hơn theo EN hiện hành, tính từ lúc thả ở tốc độ bay thẳng khoảng 10 m/s. Sổ tay Supair ghi "dưới 5 giây". Đây là giới hạn của bài thử, không phải thời gian mở thường gặp.
• Độ bền: dù được thử mở ở 40 m/s; nhãn ghi không dùng ở tốc độ trên 32 m/s (115 km/h).
• Độ ổn định: được quan sát bằng mắt trong bài thử; theo Supair đây là đánh giá chủ quan, không có con số.

Chứng nhận không nói gì về chuyện dù phụ đó có ra khỏi khoang đai của bạn hay không, và không tính tới vòm dù chính đang kéo ngược. Supair kể hai lần mở thật của cùng một mẫu dù phụ: một phi công đã thu vòm dù chính chạm đất ở 5,2 m/s, người kia không thu được và chạm đất ở 9 m/s.

Chọn cỡ: tải tối đa và tốc độ tụt

Mỗi dù phụ có một con số tải trọng tối đa, và tốc độ tụt công bố là tốc độ ở đúng tải đó. Tải của bạn là tổng khối lượng treo dưới dù phụ: người, quần áo, mũ, đai, vòm dù chính, dù phụ, nước, thiết bị; với PPG thêm máy và xăng. Chọn cỡ có tải tối đa cao hơn tổng tải của bạn. Càng sát giới hạn, bạn càng rơi gần mức 5,5 m/s; còn dư tải thì rơi chậm hơn. Ví dụ để hình dung quan hệ này: Gin ghi Yeti Cross cỡ 32 tụt 4,8 m/s ở tải tối đa 104 kg, và Ozone ghi Angel SQ tụt khoảng 5,4 m/s ở tải tối đa của từng cỡ.

Có nên lấy thật to cho chắc? Sổ tay APPI lưu ý chiều ngược lại: dù phụ quá lớn thì mở chậm hơn. Jeff Goin thì nói về chiều kia: dân trong nghề gọi dù phụ quá nhỏ là thứ "giữ được mạng", nghĩa là sống nhưng không tự đi về được. Giữa hai đầu đó, hãy ở trong dải tải của hãng và chừa một khoảng dư vừa phải.

3. Gấp dù phụ: nguyên tắc, không phải công thức

Dù phụ nằm trong khoang bị nén, bị ẩm, bị nóng lạnh thay đổi. Lâu ngày vải mỏng dính vào nhau và "nhớ" nếp gấp, dây thun giữ dây dù mục đi. Sổ tay APPI viết rằng vải dính có thể làm dù mở chậm hẳn, thậm chí không mở. Gấp lại định kỳ là để phơi, kiểm và xếp lại từ đầu. Jocky Sanderson kể rằng khoảng một phần mười số dù phụ ông thấy trong các buổi gấp lại có dấu hiệu có thể trục trặc, nhiều khi chỉ ở chỗ nối dây nối.

Gấp sai thì dù có thể không mở. Phần dưới đây mô tả việc gấp gồm những gì và vì sao, để bạn hiểu người gấp đang làm gì và biết kiểm lại. Nó không phải trình tự để làm theo. Trình tự là của đúng mẫu dù phụ đó, đúng cỡ đó, trong sổ tay của hãng.

Một lần gấp lại gồm những việc gì

• Ném thử trước khi mở. Buổi gấp lại là dịp tốt nhất để treo đai lên giá, ngồi vào và giật dù phụ ra thật. Bạn biết ngay tay mình có với tới không, lực giật bao nhiêu, túi trong có ra khỏi khoang không.
• Phơi. Mở dù ra và treo cho vải nhả nếp và nhả ẩm. Gin ghi treo bằng đỉnh vòm 6 tới 24 giờ trong phòng mát và khô; Ozone ghi treo qua đêm; High Adventure ghi 24 giờ ở độ ẩm 60–65%. Không phơi nắng, không hong bằng nguồn nhiệt.
• Kiểm. Vải (rách, ố, mốc, cứng, dính), đường may, từng sợi dây, dây giữa, dây nối và các mối khâu của nó, maillon, túi trong, vòng dây khoá, tay giật và chốt.
• Xếp múi. Căng dù trên bàn dài, gỡ dây cho thẳng và không chéo, rồi lật từng múi vải sang hai bên cho đều, mép vòm thẳng hàng. Việc này quyết định không khí vào vòm có đều không khi mở.
• Gấp vào túi trong. Bó vải được gập hẹp lại theo bề rộng túi rồi xếp chữ S vào túi trong (còn gọi là túi bung).
• Xếp dây. Dây dù được xếp thành các bó hình số 8 và giữ bằng dây thun. Dây thun phải mới ở mỗi lần gấp, đúng loại hãng ghi. Một bó dây cuối cùng luồn qua vòng để khoá nắp túi trong: khi dây duỗi hết, bó đó tuột ra, túi mới mở. Thứ tự này bảo đảm dây căng trước, vải ra sau.
• Đếm dụng cụ, ghi sổ. Mọi thứ dùng để gấp (kẹp, túi chì, dây tạm, que tách dây) phải được đếm lại và lấy ra hết. Advance cảnh báo trong sổ tay đai rằng để quên dụng cụ gấp bên trong có thể làm kẹt dù. Ngày gấp và tên người gấp ghi vào sổ của dù phụ.
• Lắp lại vào đai và thử. Xem mục 4. Gấp đúng mà lắp sai thì cũng như không.

Vì sao phải theo đúng sổ tay của chiếc dù đó

• Dù vuông gấp khác dù tròn. Dù Rogallo gấp như gấp một cái cánh: dây chia ba nhóm, dây lái đặt sẵn ở vị trí hãm để dù mở trong trạng thái phanh.
• Số múi, số nếp, bề rộng bó vải, cỡ dây thun đều do hãng định theo từng cỡ dù. Independence ghi rõ cả kích thước dây thun được phép dùng.
• Túi trong là một phần của dù phụ. High Adventure viết rằng dùng túi trong khác có thể cho kết quả khác, kể cả không mở. Independence nói đổi túi là mất chứng nhận kiểu, trừ khi đó là bộ tay giật kèm túi của hãng đai và dải thể tích của nó bao được dù phụ. Advance thì yêu cầu ở mẫu đai của họ chỉ dùng đúng tay giật và túi trong gốc của đai. Hai câu này không mâu thuẫn, nhưng nghĩa là bạn phải đọc cả hai sổ tay.

Ai gấp

Mọi hãng chúng tôi đọc đều khuyên để người đã được đào tạo gấp; không hãng nào trong số đó cấm chủ dù tự gấp. Jeff Goin viết rằng bạn tự làm được nếu nắm chắc quy trình và có đủ đồ, rằng một buổi gấp có người hướng dẫn thì hơn xem video nhiều, và rằng dù lái được thì nên giao cho người chuyên. Lời khuyên của chúng tôi: lần đầu với một mẫu dù phụ, đừng gấp một mình. Tự gấp rồi thì nhờ một người gấp có kinh nghiệm kiểm lại trước khi đóng khoang.

Bao lâu gấp lại một lần

Ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, và nhất là với dù phụ gắn trên máy hay để trong cốp xe, chúng tôi cho rằng nên lấy mốc ngắn hơn trong các mốc hãng cho phép. Đây là ý kiến của chúng tôi, suy từ việc các hãng đều coi ẩm và nóng là kẻ thù số một của dù phụ; không hãng nào viết riêng cho Việt Nam.

Khi nào phải gấp lại sớm

• Bị ướt hoặc ẩm. Advance: dù phụ bị ẩm, dính cát hay nước thì phải tính tới gấp lại hoặc rút ngắn hạn. High Adventure: ướt, ẩm hay bị nóng quá thì phơi ngay và gấp lại. Sổ tay APPI: rơi xuống nước thì trải ra phơi ít nhất 72 giờ, vì dây khô chậm nhất.
• Nước mặn. Advance viết rằng nếu không xả sạch nước mặn trong 36 giờ thì dù phụ phải bị coi là không còn bay được.
• Bị nén. Ngồi lên đai, chất đồ đè lên, khoang quá chật. Sách The Art of Paragliding dặn không ngồi lên dù phụ.
• Sau khi dùng thật. Dù phụ đã mở trong một tình huống thật cần được kiểm theo quy định của hãng trước khi gấp lại; Advance yêu cầu kiểm định tại xưởng nếu dù đã mở ở tốc độ sát hoặc vượt 32 m/s, hoặc sau 4 lần mở.

4. Lắp dù phụ vào đai dù lượn (PG): cần lưu ý gì

Chuỗi từ tay bạn tới vòm dù có bảy mắt xích: tay giật, chốt, quai nối tay giật với túi trong, túi trong, dây dù, dây nối, và chỗ nối vào đai. Mỗi lỗi lắp đặt là một mắt xích không làm việc của nó. Đi lần lượt.

Dù phụ có vừa khoang không

Khoang của mỗi đai có một dải thể tích do hãng công bố (ví dụ Advance ghi theo lít cho từng cỡ đai), và dù phụ sau khi gấp có một thể tích. Hai con số phải khớp. Quá chật thì không rút ra được: trong spiral, lực G ép người xuống ghế và ép thêm vào khoang, nên một bộ rút được lúc treo thử trong nhà vẫn có thể kẹt trên trời; hãng Gin đã ra khuyến cáo riêng về việc này với dù phụ thể tích lớn của hãng khác lắp vào đai Gin. Quá rộng cũng hỏng: một thông báo an toàn của DHV năm 2025 về một mẫu đai mô tả dù phụ xê dịch trong khoang, xoắn vào dây nối hoặc tự mở.

Tay giật, quai nối và túi trong

• Dùng đúng bộ tay giật và túi trong. Đai có khoang liền thường đi kèm tay giật riêng, có khi kèm cả túi trong riêng. Túi nào được dùng với dù nào là do sổ tay đai và sổ tay dù phụ cùng quyết định (xem mục 3). Đừng ghép theo kiểu "thấy vừa".
• Quai nối tay giật với túi trong phải dài vừa đủ. Gin viết: đủ dài để chốt chắc chắn ra khỏi vòng trước khi quai căng lên túi, nhưng không dài tới mức thừa chùng. Ngắn quá thì bạn kéo túi trong khi khoang còn khoá. Dài quá thì nguy hiểm theo kiểu khác: sau một tai nạn chết người, DHV thử nghiệm năm 2021 và thấy quai dài có thể quấn vào dây dù phụ, giữ túi trong không mở; họ ghi mức hiện hành là 30 cm trở xuống. Cũng theo DHV, phi công nhỏ người gặp trục trặc khi rút nhiều hơn.
• Chốt và vòng dây khoá. Khoang phải đóng bằng chốt; sách Touching Cloudbase coi khoang chỉ dán velcro là không đạt, và The Art of Paragliding kể bốn lần dù phụ tự bung vì khoang không có chốt. Chốt cắm hết qua vòng, không cong vênh, không bị nắp đè kẹt. Vòng dây khoá sờn hoặc giãn thì thay. Chỗ nào còn velcro thì Gin dặn bóc ra dán lại định kỳ, kẻo nó "ăn" chặt.

Nối dây nối vào đai

• Lên hai quai vai, đối xứng, càng cao càng tốt. Sổ tay APPI và Sanderson cùng nói vậy: treo từ điểm cao nhất trên vai thì người thẳng đứng, chân xuống trước, sẵn sàng lăn. Nối vào carabiner chính thì dễ bị ép vào tư thế ngồi. Nhưng chỉ nối lên vai khi đai có quai được gia cường cho việc đó; trang kỹ thuật Flybubble cảnh báo rằng đai không có quai như vậy thì phải dùng điểm treo chính.
• Khoá nối: mỗi hãng một cỡ. Ozone: một maillon 7 mm khi nối dây nối ngắn với dây nối của đai, hoặc hai maillon thép không gỉ 6 mm khi dây chữ Y nối thẳng lên hai quai vai. Supair: hai maillon vuông 6 mm cho dây chữ Y, một maillon vuông 7 mm cho kiểu nối đơn. Gin: maillon vuông thép không gỉ 8 mm, và khoá nối phải chịu được ít nhất 9 lần tải tối đa. Advance: maillon chịu ít nhất 2.400 daN. Flybubble khuyên tăng thêm 1 mm cho bay đôi và PPG. Lấy theo sổ tay của bạn.
• Siết vừa tay và giữ cho dây không trượt. Sanderson: vặn bằng tay tới khi dừng rồi thêm một phần tư vòng. Ozone: vặn tay rồi thêm nửa vòng bằng kìm, không siết quá. Sau đó cố định dây trong maillon bằng vòng cao su hoặc băng neoprene, để dây không trượt sang cạnh bên và làm maillon chịu lực ngang (Advance, Supair, Sanderson).
• Vải nối với vải: các nguồn không thống nhất. Sanderson phản đối thẳng: cú giật lúc mở sinh ma sát đủ làm cháy đứt chỗ nối nylon với nylon. APPI không chấp nhận nút thắt ở chỗ nối đai với dù phụ. Trong khi đó sổ tay Supair có vẽ kiểu nối luồn vòng qua vòng, và nhiều hãng bán khoá mềm. Cách hiểu của chúng tôi: chỉ nối vải với vải theo đúng kiểu mà sổ tay của dù phụ và của đai cho phép, với đúng loại dây đó; không tự nghĩ ra.
• Dù lái được: trái ra trái, phải ra phải. Hai nhánh của Beamer có đánh dấu L và R và phải vào đúng bên.

Đường đi và chiều dài của dây nối

Dây nối nằm trong rãnh có nắp dọc sườn đai, từ khoang lên vai, và khi dù mở nó phải bật ra khỏi rãnh mà không vướng gì. Kiểm ba chỗ. Một: dây không vắt qua dây thanh tăng tốc, dây đai đùi hay dây túi; với khoang dưới ghế, APPI yêu cầu dây thanh tăng tốc phải tự thu về ghế khi không dùng. Hai: dây nối của đai và dây nối của dù phụ không bị xoắn vào nhau lúc lắp. Ba: tổng chiều dài đủ để vòm dù phụ mở ở phía trên và phía ngoài bạn; Ozone dặn không nối dây chữ Y của dù phụ vào dây nối có sẵn của đai.

Khoang trước cần chú ý riêng vì dây nối của nó ngắn và đi theo đường khác. APPI yêu cầu dù phụ đeo bụng vẫn phải nối lên vai, và khuyên chỉ dùng dù phụ loại nhẹ ở vị trí này. Apco hướng dẫn nối hai đầu dây chữ V của khoang trước lên hai điểm nối trên vai bằng hai maillon. Nhiều khoang trước kiểu rời lại móc thẳng vào hai carabiner chính, tiện nhưng bạn sẽ treo ở tư thế ngồi. Dù lái được đeo trước thì hãng yêu cầu thêm đoạn nối dài cho hai nhánh.

Khoang ở đâu thì được gì, mất gì

• Trước (đeo bụng). Tay giật nằm ngay trong tầm mắt, tay nào cũng rút được, lấy đà ném dễ. Đổi lại: mặc và cởi đai rườm rà hơn.
• Dưới ghế. Không vướng, lại làm thêm một lớp đệm. Nhưng tay giật không nằm sẵn trong tầm mắt và chỉ một tay rút được. APPI khuyên dùng vị trí này và vị trí sau lưng, song không chấp nhận kiểu khoang dưới ghế đóng kín: đã có tai nạn dù phụ kẹt khi tấm ngồi gãy.
• Bên hông. Tay giật trong tầm mắt, dù phụ tháo lắp dễ, ném có đà. Chỉ một tay rút được. APPI không chấp nhận khoang hông.
• Sau lưng. Gọn nhất. Tay giật ngoài tầm mắt, chỉ một tay, và quai nối từ tay giật tới túi dài hơn nên lấy đà kém hơn; đây cũng chính là kiểu quai dài mà DHV cảnh báo ở trên.

Phần ưu và nhược ở trên theo bảng trong sổ tay APPI. Ghi nhớ thêm lời Sanderson: rút túi trong ra theo đúng chiều nó được nhét vào. Kéo ngược chiều, ngang qua đùi, là cách dễ làm kẹt nhất, và đã có người hoảng tới mức giật đứt tay giật.

Phép thử tương thích: treo lên và giật thật

Mọi tổ hợp mới giữa một dù phụ và một đai đều phải qua phép thử này. Ở Đức đây là quy định bắt buộc của cơ quan quản lý, do DHV ban hành; nội dung đáng áp dụng ở bất cứ đâu:

• Một người có chuyên môn đối chiếu hai sổ tay: thể tích, loại túi trong, loại tay giật có được phép đi với nhau không.
• Tay giật và quai nối không thể quấn vào dây dù phụ.
• Phi công mặc đủ đồ bay, treo trên giá ở đúng tư thế bay, tự giật dù phụ và rút hẳn túi trong ra khỏi khoang. Phải với tới tay giật dễ dàng, lực giật thấp (Ozone và High Adventure cho mức không quá 7 kg), và ném được túi đi trong một động tác liền.
• Kết quả được ghi lại bằng văn bản. Nếu tay ngắn hoặc sức yếu làm kết quả đáng ngờ, chính phi công đó phải thử lại, không nhờ người khác thử thay.

Supair coi phép thử treo là bắt buộc và yêu cầu rút thử sáu tháng một lần. Giật được trong nhà chưa phải là hết: DHV đo trong spiral tụt khoảng 8 m/s và thấy từ lúc bắt đầu giật tới lúc dù phụ chịu tải mất khoảng 2,6–2,8 giây, tức là gần trọn một vòng xoay.

Kiểm chốt trước mỗi chuyến, và vài dòng về bay đôi

Trước khi mặc đai, mỗi chuyến: nhìn chốt khoá dù phụ nằm hết trong vòng dây, tay giật cài đúng chỗ và không bị dây nào vắt qua. Chốt lỏng là nguyên nhân dù phụ tự bung trong lúc bay hoặc ngay lúc dựng dù. Sổ tay APPI xếp việc này vào bước đầu tiên của kiểm tra trước bay.

Bay đôi. Dù phụ bay đôi là loại riêng, tính cho tải của hai người. Nó nối vào thanh nối (spreader), ở điểm treo chính trên đỉnh mỗi thanh, chứ không nối vào quai vai của đai phi công; Supair và Apco ghi vậy trong sổ tay, và Sanderson giải thích lý do ở mục 6.

5. Lắp dù phụ trên PPG cất cánh bằng chân

Mọi điều ở mục 4 vẫn đúng. PPG thêm bốn thứ làm bài toán khó hơn: sau lưng có khung, lồng và cánh quạt đang quay; một tay luôn bận cầm ga; tổng tải nặng hơn vài chục ký; và khi chạm đất thì có một khối máy cứng ngay sau cột sống. Phần dưới đây theo sách Powered Paragliding Bible (tr. 23, 52–53, 132–134, 279) và sổ tay các hãng; chỗ nào là của hãng thì ghi rõ.

Đặt khoang ở đâu

• Bên hông. Chỉ một tay với tới, nên phải đặt ở bên không cầm ga. Sách có thêm một ý: sức nặng của dù phụ đặt ở một bên giúp bù bớt lực torque làm nghiêng người, và với máy có ly hợp thì sách khuyên đặt bên phải. Chiều torque tuỳ chiều quay cánh quạt của từng máy, nên hãy kiểm lại với máy của bạn thay vì áp nguyên câu đó.
• Phía trước (đeo bụng). Tay giật nằm ngay trước mắt, tay nào cũng với tới, và khoang kiểu rời móc vào rất nhanh, dây nối đi thẳng tới carabiner. Đổi lại, nó cản đường ra vào ghế và phải tháo một bên mỗi lần đeo hay cởi máy. Nó cũng thêm khối lượng phía trước điểm treo, nên phải treo thử lại; xem bài Cân điểm treo paramotor.
• Dưới ghế. Gọn, không vướng, nhưng hướng kéo hơi gượng và tay giật không nằm sẵn trong tầm mắt. Sách lưu ý khoang liền dưới ghế có thể đẩy ghế ra xa khung, làm lúc cất cánh khó hơn một chút.
• Trên đầu. Không vướng gì lúc cất hạ cánh, nhưng khó tìm thấy tay giật khi đang bị quăng quật; sách nói vị trí này cần tập rất nhiều mới với nhanh được.

Theo sách, khoang dưới ghế và khoang trên đầu chỉ nên dùng khi máy được thiết kế sẵn cho chúng. Với mọi vị trí, đáy khoang phải được giữ chắc để nó không bật ra ngoài theo tay giật, và tay bạn phải còn đủ tầm vung để rút hẳn túi trong ra rồi ném về phía trống.

"Never require pulling a reserve with the throttle hand—the throttle will prevent full extension." Tạm dịch: Đừng bao giờ để tay cầm ga phải là tay kéo dù phụ: tay ga sẽ không cho bạn duỗi hết tay.

— Jeff Goin, Powered Paragliding Bible 7, tr. 132

Sách cũng dẫn một quan sát đáng nhớ: khi hoảng, người ta với tay về phía hông và kéo lên, ra sau, chứ không kéo ngang ra ngoài. Tay giật nên nằm gần hông và khoang nên mở theo đúng hướng kéo đó. Đừng lo chuyện tay thuận: tập đủ thì tay nào cũng làm được.

Dây nối dù phụ nối vào đâu

• Ưu tiên quai nối dù phụ của đai, nếu đai có. Sách giải thích: các quai này được thiết kế để phân tán lực giật lúc dù mở.
• Nối vào carabiner chính thì được, nhưng kém hơn. Nếu chính carabiner là thứ hỏng thì dù phụ cũng mất theo. Đã nối kiểu này thì dùng carabiner thép.
• Vải nối với kim loại. Sách dặn chỗ nối dây nối nên là vải với kim loại (maillon), trừ khi bạn đã được dạy khi nào và cách nào nối vải với vải cho an toàn.
• Không tự ý nối vào khung, lồng hay tay đòn. Đây là suy luận của chúng tôi, không phải câu của một nguồn cụ thể: các ống đó được tính cho lực đẩy và trọng lượng máy, không ai bảo đảm chúng chịu được cú giật lúc dù mở, và điểm nối nằm lệch khỏi người sẽ quyết định bạn treo nghiêng thế nào. Chỉ nối vào khung khi sổ tay của chính bộ máy chỉ rõ điểm nối.

Đường đi của dây nối

Dây nối đi men theo đai hoặc khung, từ khoang lên điểm nối, và không được vắt qua dây ga, dây đai, thanh tăng tốc, tay đòn, máy quay hay bất cứ thứ gì có thể giữ nó lại. Giữ nó nằm yên bằng velcro hoặc dây rút loại rất nhỏ; sách cho con số khoảng 9 kg (20 pound) lực kéo là phải bung. Chắc hơn mức đó là bạn đã buộc dù phụ vào máy.

Cách kiểm sách gợi ý: treo trong giá treo, giật dù phụ ra thật, rồi nhờ một người cầm dây nối kéo mạnh theo hướng dù sẽ mở cho tới khi nó bật khỏi các chỗ giữ. Nhìn xem nó quệt vào đâu. Sửa rồi làm lại.

Treo dưới dù phụ: ngả hay thẳng

Điểm nối quyết định tư thế chạm đất. Sách so hai cách lắp khoang hông: dây nối xuống vòng D thấp, nằm phía trước, thì người ngả ra sau nhiều hơn; nối lên điểm cao thì người thẳng hơn. Ngả ra sau thì khung máy chạm đất trước và đỡ cho chân, nhưng cú va dồn vào cột sống. Thẳng người thì lăn được theo kiểu PLF: ít nguy cơ gãy lưng hơn, nhiều nguy cơ gãy chân hơn. Kết luận của sách: nếu dù phụ đủ lớn thì tư thế thẳng tốt hơn. Cách biết chắc là móc dây nối vào giá treo, treo cả người lẫn máy lên bằng chính hai điểm đó và nhìn.

Tắt máy, rồi mới ném

Cánh quạt còn quay lúc dù phụ bung là dây dù phụ có thể vào cánh quạt. Sách đặt tắt máy lên đầu trình tự, và dặn giữ nút tắt cho tới khi máy dừng hẳn. Hướng ném theo sách: về phía khoảng trống, xuống dưới và ra phía ngoài vòng xoay, tránh xa dây dù chính và lồng. Trình tự đầy đủ nằm trong bài Kỹ thuật paramotor (PPG) cơ bản. Nếu dù phụ tự bung lúc đang bay thì việc đầu tiên, và thường là việc duy nhất kịp làm, cũng là tắt máy.

Những điều riêng của PPG cần nhớ thêm

• Tính tải cho đủ. Tổng tải của PPG gồm người, quần áo, mũ, máy, xăng đầy bình, vòm dù và chính dù phụ. Sổ tay vòm dù của Dudek nhắc rằng phi công hay tính thiếu chính vì quên xăng và dù phụ. Chọn cỡ dù phụ theo tổng tải này, đừng theo con số bạn quen dùng lúc bay PG.
• Máy ướt thì gấp lại dù phụ. Sách nói thẳng: máy dính nước không sao, còn dù phụ dính nước là phải gấp lại.
• Xăng, dầu và hơi nóng. Lời khuyên của chúng tôi, không lấy từ sách: dù phụ trên máy nằm gần bình xăng và ống xả. Kiểm vỏ khoang xem có vết dầu, vết cháy sém hay vải cứng lại không, mỗi lần gấp lại và mỗi lần bạn đổ xăng tràn.
• Kiểm trước mỗi chuyến. Chốt khoá dù phụ nằm đúng trong vòng dây, tay giật còn cài, dây nối còn nằm trong chỗ giữ và không vắt qua dây ga. Bảng kiểm trước bay đầy đủ của PPG có trong bài cơ bản đã dẫn ở trên.

6. Xe trike: điểm nối dù phụ đặt ở đâu, và vì sao

Nói trước cho rõ: tài liệu công khai về chuyện này rất mỏng. Sách PPG Bible chỉ có một câu, rằng đi xe thì mang dù phụ dễ hơn vì không phải vác. Sổ tay các hãng xe có nói dây nối đi tới đâu, nhưng thường chỉ bằng một tấm ảnh kèm một dòng chú thích, và gần như không hãng nào giải thích vì sao. Chúng tôi không tìm được văn bản nào của hãng hay hiệp hội giải thích bằng trọng tâm hay tư thế chạm đất cho xe trike dù lượn. Vì vậy mục này chia làm hai phần tách bạch: hãng nói gì, và phần lập luận của chúng tôi.

Hãng nói gì

"Attaching the rescue parachute should be done in accordance with the recommendations of the trike manufacturer and reserve parachute manufacturer." Tạm dịch: Việc nối dù phụ phải làm theo khuyến nghị của hãng xe trike và hãng dù phụ.

— Apco Aviation, sổ tay vòm dù F3Bi (manual), mục 8

Tóm lại có ba lối: nối vào hai điểm treo vòm dù (carabiner chính), nối vào điểm riêng trên khung xe, hoặc, với xe nhẹ chở máy đeo lưng, để nguyên dù phụ trên đai của máy. Cả ba đều là thiết kế của hãng cho đúng mẫu xe đó. Không lối nào chuyển sang xe khác được nếu hãng của xe ấy không nói vậy.

Vì sao: phần lập luận của chúng tôi

Những ý dưới đây là cơ học thông thường áp vào xe trike. Chúng giúp hiểu vì sao hãng chọn như vậy và giúp bạn đặt đúng câu hỏi cho hãng. Chúng không phải hướng dẫn lắp.

• Lực phải đi qua chỗ được tính để chịu lực. Lúc dù phụ mở, cả khối xe, máy, người, xăng bị giật lại trong một khoảnh khắc. Hai điểm treo vòm dù là chỗ duy nhất trên xe mà ai cũng biết chắc đã được tính để treo toàn bộ khối đó. Một điểm khác trên khung chỉ dùng được khi hãng đã tính và chỉ định nó. Lồng, vành lồng, thanh đỡ chân hay tựa đầu thì không.
• Điểm nối quyết định xe chạm đất bằng gì. Vật treo luôn xoay tới khi trọng tâm nằm thẳng dưới điểm nối. Hai điểm treo vòm dù vốn được hãng đặt để xe treo gần ngang lúc bay, nên nối dù phụ vào đó thì xe xuống trong tư thế gần như lúc bay: bánh xe, giảm chấn và ghế chạm đất trước, đúng những thứ sinh ra để chịu va chạm thẳng đứng. Nối lệch ra sau trọng tâm thì xe chúi mũi, chân và bánh trước xuống trước. Nối lệch ra trước thì xe ngửa, cả khối máy đè lên lưng ghế.
• Hai nhánh, trái và phải. Dây chữ V hoặc hai dây nối riêng giữ cho xe không xoay và không nghiêng sang một bên dưới dù phụ. Nối một điểm lệch bên thì xe treo nghiêng và chạm đất bằng một bánh.
• Người và xe phải xuống cùng nhau. Trên xe, bạn được đai bụng giữ vào ghế, còn xe mới là thứ treo dưới vòm dù. Nếu dù phụ chỉ nối vào đai của người trong khi xe không được thiết kế cho việc đó, lúc dù mở cả khối xe sẽ treo vào người qua đai ghế. Trường hợp Parajet khác: ở đó đai của máy đeo lưng chính là thứ mang cả máy lẫn xe nhẹ, và hãng đã chỉ định như vậy. Sanderson nêu cùng một lý lẽ cho bay đôi PG: dù phụ bay đôi phải nối vào điểm treo trung tâm để hai người xuống ngang nhau.
• Dây nối phải vượt được lồng. Dây nối trên xe dài hơn hẳn dây của đai PG (Apco bán loại 2 mét cho mỗi nhánh). Lý do dễ thấy: chỗ chụm dây phải nằm cao hơn vành lồng và cánh quạt, và dây phải đi phía ngoài mọi thanh giằng để không cứa vào khung khi căng.

"In contrast, tandem reserves should be mounted on the central flying attachment, which will bring down both the pilot and the passenger at the same level as each other." Tạm dịch: Ngược lại, dù phụ bay đôi phải gắn vào điểm treo bay trung tâm, để phi công và khách xuống ngang nhau.

— Jocky Sanderson, Security in Flight II (bản chép lời phim), tr. 56

Cỡ dù phụ, xe hai chỗ, ném tay hay phóng

• Tính theo tổng khối lượng cất cánh. Xe, máy, xăng đầy, vòm dù, người và mọi thứ mang theo. Fresh Breeze viết trong sổ tay rằng thiết bị cứu sinh phải chọn theo khối lượng cất cánh tối đa. Dù phụ của đai PG không dùng cho xe được: con số tải tối đa của nó thấp hơn nhiều.
• Tải nặng thì rơi nhanh hơn. Ví dụ có số: Apco công bố Mayday 28 UL tụt 6,3 m/s ở tải tối đa 340 kg. Con số đó cao hơn mức quen thuộc của dù phụ bay đơn, nên giảm chấn và ghế của xe là một phần của hệ cứu sinh, và đó thêm một lý do để xe phải xuống bằng bánh.
• Xe hai chỗ. Mebayluon khai thác chuyến bay đôi PPG ở Quản Bạ (Hà Giang), nên với chúng tôi câu hỏi "dù phụ này chịu được bao nhiêu ký" là câu hỏi của mỗi ngày bay. Với hai người trên xe, mọi con số đều sát giới hạn hơn: cân từng thứ, đừng ước.
• Ném tay hay phóng. Trên xe, người ngồi sâu trong khung, lồng ở ngay sau, tay khó vung xa. Hệ phóng bằng rốc-két hoặc khí nén đưa dù ra xa xe mà không cần sức tay, và các hãng cho nó bắn ngang sang bên, tránh vòm dù phía trên và cánh quạt phía sau. Đổi lại là một thiết bị có thuốc phóng hoặc bình khí nén, có hạn dùng riêng và quy định riêng khi vận chuyển. Chúng tôi không tìm được độ cao tối thiểu do hãng công bố cho các hệ phóng dùng trên xe trike dù lượn; đừng mượn con số của máy bay siêu nhẹ cánh cứng.
• Tắt máy. Quy định kỹ thuật của Đức cho xe siêu nhẹ yêu cầu khi kích hoạt thiết bị cứu sinh thì động cơ phải tắt. Chúng tôi chưa xác nhận được văn bản đó có áp cho xe trike dù lượn hay không, nhưng nguyên tắc thì giống hệt PPG đeo lưng: cánh quạt phải dừng trước khi dây dù phụ đi qua.

7. Lỗi lắp đặt hay gặp và dấu hiệu nguy hiểm

Bảng kiểm sau khi lắp

• Đã đọc cả sổ tay dù phụ lẫn sổ tay đai (và sổ tay máy, sổ tay xe nếu có).
• Tổng tải đã cân, thấp hơn tải tối đa của dù phụ.
• Ngày gấp còn hạn, có ghi sổ; dây thun mới.
• Thể tích dù phụ nằm trong dải của khoang; đúng túi trong, đúng tay giật.
• Quai nối tay giật: chốt ra trước, túi sau; không thừa chùng.
• Chốt cắm hết, vòng dây khoá lành.
• Dây nối vào đúng điểm hãng chỉ định, hai bên đối xứng; khoá nối đúng cỡ, đã siết, có vòng giữ.
• Lần theo dây nối từ đầu tới cuối: không vắt qua gì, bật ra được.
• Đã treo thử, tự tay giật và rút hẳn túi trong ra, bằng tay sẽ dùng khi bay.
• PPG và xe: đã treo cả người lẫn máy bằng điểm nối dù phụ để xem tư thế chạm đất; tay giật ở bên không cầm ga.

Hỏi đáp nhanh

Dù phụ bao lâu phải gấp lại một lần?

Theo sổ tay của chính chiếc dù phụ đó. Trong các hãng chúng tôi đọc, Ozone, Supair và High Adventure ghi 6 tháng; Advance và Independence ghi 12 tháng, và Advance khuyên 6 tháng nếu dù bị nén chặt. Bị ướt, ẩm hoặc nóng quá thì gấp lại ngay, không chờ hạn.

Tôi tự gấp dù phụ được không?

Các sổ tay chúng tôi đọc không cấm, nhưng đều khuyên để người đã được đào tạo làm. Muốn tự gấp thì học qua một buổi gấp có người hướng dẫn, làm đúng theo sổ tay của mẫu dù đó, và nhờ người có kinh nghiệm kiểm lại. Dù Rogallo thì nên giao cho người chuyên.

Dù phụ bay PG có dùng cho paramotor được không?

Chỉ khi tải tối đa của nó vẫn cao hơn tổng tải lúc bay máy: người, đồ, máy, xăng đầy, vòm dù. Với nhiều phi công, con số đó vượt cỡ dù phụ đang dùng cho PG. Ngoài cỡ, cách lắp cũng phải làm lại từ đầu: vị trí khoang, tay giật ở bên không cầm ga, đường đi của dây nối, và một lần treo thử với máy trên lưng.

Trên xe trike, nối dù phụ vào đai người lái có được không?

Chỉ khi hãng xe chỉ định như vậy. Parajet làm thế với mẫu xe nhẹ chở máy đeo lưng của họ. Các mẫu xe khác mà chúng tôi tìm được thì dẫn dây nối tới hai carabiner chính hoặc tới điểm nối riêng trên khung. Không có sổ tay thì hỏi hãng; đừng suy từ xe khác.

Tập ném dù phụ ở đâu?

Dưới đất: treo đai (hoặc cả máy) lên giá treo, tốt nhất là giá lắc được, và giật thật vào đúng dịp gấp lại. Trên trời: chỉ trong khoá SIV trên mặt nước, có xuồng cứu hộ và người hướng dẫn. Về cách dựng giá treo cho PPG, xem bài Cân điểm treo paramotor.

Điều cần nhớ

Dù phụ chỉ cứu được bạn khi ba việc dưới đất đã làm xong: chọn đúng cỡ cho tổng tải, gấp đúng theo sổ tay của nó, và lắp sao cho chính tay bạn rút được nó ra khỏi chính bộ đai đó. Với PPG thêm hai việc: tay giật ở bên không cầm ga, và tắt máy trước khi ném. Với xe trike thêm một việc: điểm nối do hãng xe chỉ định, không tự chọn.

Bài này không thay cho khoá gấp dù phụ, không thay cho sổ tay của dù phụ, của đai, của máy và của xe, và không thay cho người hướng dẫn bên cạnh bạn. Bài liên quan: Dù reflex là gì nói về những kiểu sập dù ở tốc độ cao và ở thấp, khi không còn độ cao cho dù phụ; Kỹ thuật PPG cho phi công dù lượn nói về những thứ đổi khác khi gắn thêm động cơ.