Ngay hiện tại tôi từng chứng kiến một trường dù bắt đầu việc dạy reverse bằng cách giữ học viên ở sau lưng, đứng quay người nhìn về phía dù và không bắt chéo tay. Điều này làm cho học viên dễ bị nhầm lẫn. Kinh nghiệm đã chỉ ra rằng sự nhầm lẫn thường sẽ dẫn tới lóng ngóng vụng về. Và dẫn đến sự miễn cưỡng trong tập luyện. Quan trọng chúng ta luyện tập cái gì đó hữu dụng - phong cách không quan trọng. Điều cốt lõi trong môn thể thao của chúng ta là an toàn. Một số nơi vẫn còn dạy các phương pháp mà đáng lẽ đã nên tuyệt chủng từ giữa thập niên 90, thời mà cầm phanh không bắt chéo tay, sau đó phi công phải thả tay để đảo phanh cho đúng tay khi quay người. Lý do tại sao đây không phải là phương pháp tốt đã hiện hữu và chúng ta sẽ không bàn thêm nữa.
⚠️ Những lỗi phổ biến
▶ Bổ quá đà (overshoot): Lỗi phổ biến đầu tiên khi dựng dù reverse đó là dù bị bổ quá đà do kéo dây A quá mức. Vòm dù khi đó thường bị sập mép trước ngay khi bổ vượt qua đầu phi công. Điều này hay xảy ra khi phi công không chịu di chuyển; đôi lúc phi công có thể bị nhấc bổng khỏi mặt đất nếu anh ta kéo phanh quá mạnh. Trong điều kiện nhẹ thì lỗi này xảy ra thuần túy là bởi phi công không chịu “check phanh” khi dù bổ lên trước. ▶ Lỗi “tay to”: Một lỗi khác cũng thường xuyên làm dù bị kéo xuống đất (không bay lên nổi) đó là lỗi “tay to”. Thường là do kéo quá nhiều phanh hoặc không kiểm soát được dù bị nghiêng, di chuyển sang trái hay phải để giữ cho dù cân bằng. Lên, xuống, lên, xuống … Về lâu dài, điều này rất hại cho thiết bị. ▶ Sự "liều": Điều cuối cùng là thứ mà tôi gọi là “liều” là khi phi công không điều chỉnh dù nhiều, phó mặc và hi vọng về tính an toàn thụ động của vòm dù sẽ giúp anh ta bay ra khỏi núi một cách an toàn. Với kiểu này sẽ không thọ được lâu bởi kể cả cất được ra thì dù cũng chao đảo, lắc lư cùng với những tiếng la hét sau lưng của các khán giả.
🛠️ Ba kỹ thuật chính
Tư thế tay và dây khi cất cánh reverse.
📐 Khái niệm cơ bản
Khi dựng dù, chúng ta cần phải đồng thời điều chỉnh chuyển động của vòm dù quanh 3 trục roll, pitch và yaw (chuyển động nghiêng, bổ và xoay). Nếu như phải bỏ qua một trục nào đó thì kỹ thuật của chúng ta vẫn đang yếu. Chúng ta có thể đoán hành vi của dù khi dù bay lên để đưa ra điều chỉnh chuẩn xác trong không gian 3 chiều. Ví dụ, bất kỳ kỹ thuật điều khiển dù dưới mặt đất phải bỏ qua “positive pitch” để điều chỉnh “negative pitch” và yaw thì theo logic đều bất hợp lý hơn kỹ thuật mà không đòi hỏi đổi cái này lấy cái khác. Tất cả 3 trục đều nên nằm dưới sự kiểm soát trong mọi thời điểm. Tôi cho rằng một kỹ thuật mà có thể kiểm soát được cả 6 hướng 3 trục thì về logic sẽ thích hợp hơn. 6 HƯỚNG LÀ:
- ▶ Bổ trước và bổ sau (pitch)
- ▶ Nghiêng trái và nghiêng phải (roll)
- ▶ Xoay trái và xoay phải theo trục đứng (yaw)
- (nói kỹ hơn thì sẽ có 8 hướng nếu ta đề cập cả positive và negative yaw bên trái và positive và negative yaw bên phải).
💡 Một chút ý tưởng
“Bất kể kỹ thuật nào cho phép phi công kiểm soát các trục đồng thời mà không phải đánh đổi thứ này để lấy thứ khác, không cần phải có những cú “vá lỗi” lóng ngóng (ví dụ như đảo tay phanh), về logic sẽ tốt hơn kỹ thuật khác”. Bao gồm cả những kỹ thuật được áp dụng để đạt mục tiêu của chúng ta: là một cú cất cánh an toàn có kiểm soát. Ở đây chúng tôi đang thuần túy nói về khái niệm. Nhưng nếu bạn đồng ý rằng ý sau cùng có chút ý nghĩa thì chúng ta đã được giải thoát để bước sang các kỹ thuật khác. CẦN HIỂU RÕ:
- ▶ Bổ (pitch): Bổ trước là bao gồm cả kéo nhóm dây A hoặc nhả phanh.
- ▶ Bổ sau: là kéo nhóm dây sau (rear-riser) hoặc cả hai phanh. Nó được kéo đồng đều hai bên nếu không sẽ gây ra chuyển động xoay (yaw).
- ▶ Xoay (yaw): để xoay trái đơn giản chỉ cần từ từ kéo bên trái xuống, bằng cách kéo dây lái trái. Để xoay phải, làm ngược lại.
- ▶ Nghiêng (roll): dù nghiêng trái và phải đều có thể xử lý hay tác động bằng cách phi công di chuyển sang trái hoặc phải dưới vòm dù. Kéo phanh bên cao và di chuyển sang bên thấp.
❌ Kỹ thuật bắt chéo phanh
Đây là những gì tôi được dạy. Dựng tường dù với tay phanh bắt chéo và hai nhóm dây bắt chéo lên nhau. Cầm nhóm dây A trên mỗi tay. Khi vòm dù gần lên đầu, buông dây A và điều chỉnh mép sau bằng phanh, hy vọng dù sẽ thẳng hướng. ƯU ĐIỂM: Nó trực quan và dễ học, không cần đảo tay. Dây phanh đã bắt chéo sẵn giúp phi công dễ dàng phối hợp. Không bắt chéo dây phanh có nghĩa sẽ phải đảo tay phanh, điều này nhìn chung là tệ hại vì phải bỏ một cái gì đó rất quan trọng trong thời điểm quyết định cần phải điều khiển. NHƯỢC ĐIỂM: ngay từ thời điểm ban đầu dù chỉ bị bổ lên trước - dù không bị bổ ra sau cũng như không bị xoay. Nếu dù bay lên trong tình trạng ọp ẹp, phi công có tác động rất giới hạn. Nếu điều chỉnh quá đà bằng phanh, vòm dù sẽ lại rơi xuống. Vòm dù khá dễ dàng bị bổ quá đà lên trước và sập mép trước, đặc biệt khi gió mạnh cộng với một cú kéo dây A mạnh. Phi công cũng dễ bị dù nhấc bổng lên nếu tốc độ dựng dù không bị khống chế. Bạn có thể làm giảm năng lượng của nó bằng cách tiến lên hoặc có thể phải chạy về phía vòm dù. Nếu dù bổ mạnh qua đầu và bạn giật mạnh phanh thì khả năng cao bị bốc lên khỏi mặt đất trong khi mặt vẫn hướng vào trong (người chưa kịp quay), đây là một cách rời mặt đất không mấy dễ chịu. Lưu ý khả năng dù bị bổ mạnh và sập mép trước với phương pháp này.
🛡️ Kỹ thuật Mistos
Kỹ thuật này được phát triển bởi Mark Mitsos vào giữa thập niên 90, chủ yếu là kỹ thuật sử dụng khi gió mạnh. Đã hơn 20 năm và kỹ thuật này vẫn còn rất hiệu quả. Phi công vẫn phải đứng ở giữa dù như thường, một tay cầm nhóm dây A và tay kia cầm 2 nhóm dây sau (rear riser). Khi kéo nhóm dây A để nâng mũi vòm dù lên thì cũng phải kéo nhóm dây rear riser tùy vào tác động yêu cầu. Có khi cần phải kéo mạnh nhóm dây sau; thường trong điều kiện gió mạnh sẽ cần tác động nhiều hơn vào nhóm dây sau. Khi vòm dù đã lên đến đỉnh đầu, có thể từ từ nhả nhóm dây sau. Sau đó là điều khiển dù chỉ bằng hai dây lái. Phương pháp này được khuyến cáo khi điều kiện gió bãi cất cực mạnh nhưng nó lại đòi hỏi một chút kỹ năng và cần tập luyện để sao cho có thể đưa ra tác động vừa đủ vào nhóm dây sau. Điều tốt nhất trong phương pháp này là khả năng hủy dù nếu xảy ra tình huống xấu chỉ đơn giản bằng cách nắm và kéo nhóm dây sau. Do vậy phương pháp này được dùng nếu phương pháp khác có thể dẫn đến phi công bị kéo lê nếu họ xử lý sai. Hãy nhớ, dây phanh không phải luôn giúp bạn tránh được vấn đề. ƯU ĐIỂM: Nó rất tuyệt trong gió mạnh, gió thổi đều. Nó kiểm soát được “negative pitch” mạnh, và vòm dù được dựng lên một cách từ từ và có kiểm soát. Kỹ thuật này hoàn hảo nếu ở vùng bờ biển. Nó mang lại xử lý bổ trước/ sau rất tốt, và cả điều chỉnh dù xoay yaw. Nó không đòi hỏi phải “vá lỗi” hay đảo tay. NHƯỢC ĐIỂM: xử lý chuyển động xoay (yaw) của dù bị giới hạn, thứ cần thiết trong điều kiện gió nhẹ hoặc điều kiện thermal giật. Giữ hai nhóm dây sau như là giữ cái khiên trong điều kiện gió nhẹ. Nhìn chung bạn sẽ bị giới hạn xử lý trong điều kiện nhẹ. Đây là kỹ thuật dành cho điều kiện mạnh và nó rất thích hợp trong điều kiện đó. Nó thoả mãn hầu như mọi yêu cầu trừ khi điều kiện yếu. Cầm nhóm dây sau trong gió nhẹ chỉ mang tính “trấn an tinh thần”. Nói chung, kiểm soát kém hơn trong điều kiện nhẹ. Tóm lại: đây là kỹ thuật cho gió mạnh – rất đáng tin cậy nếu dùng đúng hoàn cảnh.
🎮 Kỹ thuật Ba trục
Trước tiên phải nói không phải tôi sáng tạo ra phương pháp này; tôi chỉ đặt một cái tên phù hợp cho nó mà thôi. Tôi được truyền dạy nó bởi các phi công kinh nghiệm hơn trong câu lạc bộ Golden Eagle. Tôi không biết ai là người đầu tiên phát triển và sử dụng phương pháp này nhưng phải cảm ơn họ vì đây là phương pháp dựng dù hữu hiệu nhất mà chúng ta có và là phương pháp mà tôi truyền dạy cho tất cả những ai quan tâm học hỏi một kỹ thuật vững chắc. Nó không phụ thuộc vào vận may, nhưng thực sự nó mang tới cho phi công khả năng kiểm soát cả 3 trục chuyển động của vòm dù mọi lúc mà không cần phải lóng ngóng “vá lỗi” cũng như không phải đảo tay. Nó cho phép kiểm soát vòm dù trong không gian 3D, nó khá dễ để học một khi phi công hiểu khái niệm tinh tế đằng sau nó. Như một màn ảo thuật diễn ra trên mép sau của vòm dù, tôi khuyên bạn nên dùng tay yếu hoặc tay không thuận để cầm dây A. Lý do được giải thích là vì nó sẽ đòi hỏi ít sự khéo léo hơn để kéo vòm dù lên; còn tay thuận sẽ hơi phí để làm điều này. Nó chỉ là nâng lên hạ xuống để thay đổi áp lực dây A. Nó vẫn cần sự tinh tế, nhưng không cần tinh tế bằng việc cảm nhận và xử lý những gì đối với mép sau vòm dù. CÁC BƯỚC THỰC HIỆN: ▶ Quay người và hướng mặt vào vòm dù như các kỹ thuật dựng dù reverse khác. Cầm dây phanh tư thế bắt chéo tay, không cần phải đảo tay phanh. Cầm 2 dây A giữa bằng tay không thuận (tôi sử dụng tay trái - vì tay phải là tay thuận). Điều này quan trọng. ▶ Dùng ngón trỏ ở tay thuận móc vào dây của phanh đang được cầm ở tay không thuận. Đảm bảo là móc vào ở vị trí cuối dây và không bị vướng dây. Việc móc ngón trỏ vào dây cho phép phi công có thể trượt ngón tay lên xuống theo dây: để có thể kéo phanh bên đối diện bằng tay thuận. ▶ Từ từ nâng dây A về phía ngực của phi công, dù sẽ phồng và bắt đầu bay lên. Nếu dù cân bằng 100% thì gần như không đòi hỏi phải điều chỉnh gì ngoài một chút kiểm soát “negative pitch” bằng cách từ từ nới lỏng áp lực nhóm dây A, sau đó trượt ngón trỏ móc vào dây phanh lên cao cũng như là tác động vào dây đó, kéo cả 2 phanh nếu cần. Để hiểu được “điểm cắn phanh” cũng là cả vấn đề. Giữ tay và các ngón thả lỏng, thông qua áp lực dây phi công sẽ nhận được các thông tin quan trọng như là cần kéo bao nhiêu phanh. ▶ Nhóm dây A nên được giữ với nhau suốt cả quá trình. Chỉ thả chúng khi phi công sẵn sàng quay người và điều khiển dù chỉ bằng hai phanh. Bất kỳ xử lý quá mức nào bằng phanh sẽ làm dù rơi xuống đất. Điều này có thể bù trừ bằng cách kéo nhóm dây A chậm và đều: tạo ra “positive pitch”. ▶ Nếu dù bay lên bị lệch, đơn giản là tiếp tục giữ áp lực dây A và hoặc là điều chỉnh mép sau bằng ngón trỏ móc vào dây phanh hoặc có thể buông ngón trỏ ra và điều chỉnh bằng phanh ở tay thuận, lúc nào cũng phải đảm bảo cho phép dù tiến lên trước. Bằng sự luyện tập, phi công quen với việc cảm nhận đúng áp lực chỉ bằng tay hoặc ngón tay. Sau một lúc, phi công có thể muốn nhả ngón trỏ móc dây để điều khiển phía bên đó nhiều hơn, họ sẽ dùng tay không thuận để kéo phanh bên đó khi cần. Cũng rất dễ tìm dây bởi vì trạng thái cong vòng tự nhiên của nó giúp tách nó ra khỏi các dây nhóm sau. ▶ Thậm chí cả khi gió giật mạnh, khi mặt vẫn còn hướng về dù, buông dây A và nắm ngay vào các nhóm dây sau (rear riser), mỗi tay một riser. Dây phanh vẫn còn đang bắt chéo và tất nhiên vẫn đang cầm đúng tay. Khi gió gust giảm, bạn có thể túm lại vào nhóm dây A và điều khiển dù lại như bình thường. Cách này cho ta linh hoạt tối đa – có thể “kéo huỷ dù” bằng nhóm dây sau nếu cần. Vòm dù 25m2 của tôi, tôi thích phương án có thể bắt chéo, kéo và huỷ dù bằng nhóm dây sau. Không ai muốn bị kéo lê đi. ▶ Khi bạn đã hài lòng với mọi thứ thì đó là lúc cần buông dây A, quay người đúng hướng và cất cánh khi sẵn sàng. Hãy nhớ tập luyện thêm để thuần thục. ƯU ĐIỂM: kiểm soát được cả 3 trục xoay trên toàn bộ thời gian. Không cần phải hy sinh một trục vì trục khác. Nó rất đơn giản vậy thôi. Tập luyện sẽ giúp tránh bị “lên, xuống, giật, lên xuống giật” và nhờ vậy kéo dài tuổi thọ cho tiết bị. Dựng dù, kiểm soát, quay người và chạy. Nó là lý tưởng để cất cánh reverse. NHƯỢC ĐIỂM: nó có thể khó khăn khi gió mạnh (25km/h+) vì bạn đang nắm phanh chứ không nắm nhóm dây sau (rear risers). Kỹ thuật Mitsos sẽ tốt hơn trong điều kiện gió mạnh, đặc biệt trong điều kiện “gió xấu”.
Khi cố dựng dù cất cánh, lý tưởng nhất là phải đồng thời kiểm soát được cả ba trục: nghiêng, bổ và xoay
Nếu tự nhiên tạo ra một “khuôn” khác thường, bạn phải thích nghi với khuôn đó
🏁 Tổng kết
Theo thời gian, phi công dễ bị “mù đường”. Họ cứ làm theo thói quen, dù đang vật lộn với nó. Hãy chống lại thói quen này khi cất cánh. Nếu tự nhiên tạo ra một “khuôn” khác thường, bạn phải thích nghi với khuôn đó. Hãy dùng đúng công cụ cho công việc. Tuy nhiên, muốn có công cụ để chọn, bạn phải có chúng sẵn trong “hộp đồ nghề” kỹ thuật của mình. Nếu bạn ở bãi biển gió mạnh, hãy dùng Mitsos; nhưng đừng dùng nó trong gió bằng không, khi kiểu cất cánh Alpine rõ ràng là giải pháp hợp lý hơn. Nhớ rằng, ta nên luyện các kỹ thuật này đến mức thuần thục ở nơi an toàn, trước khi cần dùng chúng trong điều kiện khắc nghiệt hay địa hình lạ.
Nguồn: sách Làm chủ Dù lượn
— Đặng Văn Mỹ dịch
