Một trong những nguy hiểm lớn nhất mà phi công dù lượn phải đối mặt là bị THỔI LÙI ra sau núi. Một khi bị rơi vào tình huống bị thổi lùi, những "hình phạt" chờ sẵn bao gồm: vướng đường dây điện, nhiễu động rotor cực mạnh, leo cây, và thậm chí là “tèo” hoặc chấn thương nghiêm trọng do bất kỳ nguyên nhân nào nêu trên. Phòng bệnh hơn chữa bệnh — ngăn ngừa là cách tốt nhất để tránh kịch bản này. Không cất cánh trong những ngày gió quá mạnh là một thói quen tốt, nhưng sự cố thổi lùi vẫn xảy ra do nhiều tình huống và yếu tố khác. Tại một số điểm bay, bãi cất cánh nằm ở vị trí thấp hơn các vách đá, sườn núi hoặc đỉnh núi lân cận, và có thể có sự khác biệt rất lớn về tốc độ gió ở các độ cao khác nhau. Ngoài ra, tốc độ gió có thể thay đổi bất kỳ lúc nào sau khi bạn đã cất cánh. 🚩 Trước khi cất cánh, hãy kiểm tra để đảm bảo tốc độ gió nằm trong giới hạn. Kinh nghiệm cho thấy việc sử dụng công cụ đo khách quan như máy đo gió (anemometer) sẽ tốt hơn nhiều, vì việc cảm nhận qua da thịt thường thiếu chính xác. 🔍 Thu thập thông tin điểm bay cũng rất quan trọng. Có điểm gió xiết nào cần lưu ý không? Có vị trí nào gần điểm bay mà gió thường mạnh hơn không? Dự báo thời tiết trong ngày thế nào và các phi công địa phương nói gì? Nếu bạn chưa có thói quen thu thập những thông tin này trước khi bay, đã đến lúc phải thay đổi. ⚙️ Có một điều hiển nhiên là nếu dù của bạn có hệ thống tăng tốc, hãy bay trong trạng thái sẵn sàng sử dụng. Điều này có nghĩa là hệ thống tăng tốc phải được điều chỉnh đúng và kết nối sẵn. Nếu gió nhẹ lúc cất cánh nhưng sau đó mạnh lên đến mức cần dùng thanh tăng tốc, bạn sẽ không có đủ thời gian để loay hoay kết nối nó lúc đó đâu. 📈 Sau khi cất cánh, việc sử dụng các giác quan và quan sát để giám sát tốc độ gió là cần thiết. Tại các điểm bay cà vách (bao gồm cả các điểm bay kết hợp thermal + cà vách), có hai việc chính mà bạn cần theo dõi: Góc bay chếch (crab angle) và tốc độ di chuyển ngang dọc theo sườn núi. Vào những ngày gió nhẹ, góc bay chếch sẽ nhỏ hơn so với ngày gió mạnh. Khi gió mạnh lên, hai điều sau sẽ xảy ra: ▶ Bạn cần tăng góc bay chếch (hướng mũi dù ra phía gió nhiều hơn). ▶ Khả năng di chuyển song song với sườn núi của bạn sẽ giảm đi.
Hãy luôn kiểm soát hai yếu tố này để có thể chủ động được khi gió mạnh lên. ⛰️ Tại một số điểm bay, bạn sẽ cất cánh ở vị trí thấp hơn nhiều so với các vách đá hoặc đỉnh núi cao phía trên. Khi bay từ các sườn thấp lên vách cao hơn, bạn phải liên tục giám sát tốc độ gió và khả năng “xuyên gió” (penetration) của mình. Tốt nhất là nên giữ khoảng cách xa hơn về phía trước vách đá khi điều kiện gió từ trung bình đến mạnh. Khi bay lên cao dọc theo vách đá, hãy nới rộng khoảng cách an toàn với vách đá càng nhiều càng tốt. Nếu gió đột ngột tăng mạnh ở tầng cao, khoảng cách dự phòng này sẽ giúp bạn có đủ không gian để bay lùi xuống vùng gió yếu hơn hoặc giữ cho bạn nằm ở phía trước vùng gió mạnh tại đỉnh vách. Đừng bao giờ bay ngay phía trên và phía sau các vách đá cao, đó hoàn toàn không phải là một vị trí an toàn.
💨 Nếu bay vào ngày gió mạnh
Lưu ý rằng các cánh dù trong ảnh dưới đây luôn giữ khoảng cách xa vách đá hơn khi họ bay lên cao. (Ảnh cung cấp bởi Andy Stocker)
Khi góc bay chếch của bạn ngày càng tăng và bạn phải hướng mũi dù trực diện vào luồng gió nhiều hơn, đó là lời cảnh báo gió đang mạnh dần. Nếu bạn nhận thấy gió đang mạnh và khả năng xuyên gió bị ảnh hưởng, hãy hành động ngay lập tức. Càng lên cao, gió thường càng mạnh. Chính sự nhạy bén với các dấu hiệu của gió sẽ giúp bạn tránh khỏi hiểm họa bị thổi lùi. ⚠️ Khi nhận thấy gió thổi mạnh hơn, hãy lập tức bay ngược gió (upwind) ra xa khỏi vách đá và hạ độ cao xuống vùng gió yếu hơn để có khả năng xuyên gió tốt hơn. Hãy hướng mũi dù thẳng ra xa vách đá/ngọn núi, kết hợp sử dụng thanh tăng tốc (speed bar) và sụp tai dù (Big Ears) để đạt được sự kết hợp giữa hạ độ cao nhanh và tốc độ tiến cao. Nếu gió không thổi vuông góc vào mặt núi, cách xử lý cũng không khác mấy. Ví dụ: Vào ngày gió Tây Nam (trên sườn hướng Tây), khả năng xuyên gió tốt nhất có thể đạt được bằng cách hướng thẳng ra ngoài hoặc hơi chếch về hướng Tây Bắc. Hãy điều chỉnh góc này để tìm ra hướng giúp bạn thoát ly khỏi vách đá hiệu quả nhất.
🌡️ Tại các điểm bay thermal, cần phải điều chỉnh vị trí bay (phía trên hoặc phía sau núi) dựa vào sức gió. Vào một ngày gió rất nhẹ, bạn có thể trôi theo thermal ở góc 1:1 phía trên và phía sau sườn núi. Nhưng vào một ngày có gió khoảng 4m/s, tốt nhất là không nên bay quá sâu ra sau đỉnh núi. Nếu gió mạnh đến mức bạn bắt đầu mất khả năng xuyên gió khi ở trên đỉnh núi, nghĩa là bạn đã bay quá cao hoặc quá sâu rồi! Khi bạn học được cách đánh giá tốc độ gió bằng các kỹ thuật này, bạn sẽ có thể điều chỉnh sớm trước khi tình huống trở nên nguy hiểm. Chỉ dùng speed bar có thể giúp bạn xuyên gió, nhưng cách tiếp cận tốt hơn là bay ở vùng gió nhẹ hơn mức phải dùng đến speedbar. Nếu bạn giữ được khoảng cách dự phòng trước vách đá như nên có, speed bar hầu như luôn cho bạn thêm khoảng 7+ kmh tốc độ. Nếu bạn có thể xuyên gió mà không bị đẩy lên cao, bạn có thể xử lý tình huống mà không cần cụp Big ear. Tuy nhiên, nếu bạn đang đạp speed bar mà vẫn bị bốc lên cao, hãy nhớ: càng cao gió càng mạnh. Trong tình huống khẩn cấp này thì kết hợp (speed bar + big ears) là hiệu quả nhất. 📉 Tại bất kỳ điểm bay nào, gió ở ngay phía trên và phía sau đỉnh núi sẽ tăng thêm khoảng 7 – 10kmh vào những ngày có gió do một vài yếu tố. 🌪️ Hiệu ứng Venturi ảo + Gió ngang = Tốc độ gió cảm nhận cao hơn Hình minh họa trên cho thấy biên ngang của một điểm bay cà vách. Mặc dù hình vẽ mô tả một điểm bay ven biển, nhưng nguyên lý tương tự cũng áp dụng cho bất kỳ điểm bay cà vách nào có lực nâng động học. Hãy nhớ rằng không khí có trọng lượng. Sự kết hợp giữa luồng khí đang đi lên và trọng lượng của khối khí ở trên cao tạo ra một hiệu ứng Venturi ảo ngay phía trên và phía sau mép vách đá. Hiệu ứng Venturi làm tốc độ gió tăng lên do một lượng lớn không khí cố gắng len lỏi qua một không gian hẹp hơn, và cách duy nhất là nó phải di chuyển nhanh hơn. 💨 Vào ngày gió mạnh, bạn sẽ thấy khả năng xuyên gió của mình giảm đi khoảng 7 – 10 kmh khi ở phía trên và phía sau vách đá. Có hai nguyên nhân: 1. Hiệu ứng Venturi ảo như đã mô tả. 2. Việc chuyển đổi từ luồng khí hướng lên ở trước vách núi sang luồng gió ngang ở trên đỉnh núi sẽ làm giảm khả năng xuyên gió thực tế của bạn. Khi bạn bay ở phía trước vách núi, dù của bạn không chịu toàn bộ lực đẩy ngang vì luồng gió có hướng đi lên. Khi gió vượt qua đỉnh và di chuyển theo phương ngang, cánh dù sẽ mất đi lợi thế xuyên gió đó. Dù gió thổi ở tốc độ nào, bạn cũng sẽ có tốc độ mặt đất chậm hơn (xuyên gió kém hơn) khi ở phía sau vùng nâng. ⚠️ Nếu vào một ngày gió mạnh mà bạn mất khả năng xuyên gió ngay tại khu vực này, bạn là ứng cử viên hàng đầu cho việc bị thổi lùi. Bất kể bạn có dùng speed bar hay không, nó có thể cũng không giúp ích gì lúc này vì sự sụt giảm tốc độ do gió thổi ngang có thể lớn hơn tốc độ mà speed bar cung cấp. Điểm mấu chốt ở đây là: Để mình bị dạt ra sau núi vào một ngày gió mạnh là đang đánh cược mạng sống của bạn! Luôn có những dấu hiệu cảnh báo như góc chếch lớn và tốc độ di chuyển phương ngang thấp. Bạn có thể hỏi: "Nếu tôi đã ở trên đỉnh núi nhưng không thể đâm xuyên gió ra trước núi được nữa, tôi phải làm gì?". Đó là lý do chính của bài viết này: PHÒNG TRÁNH. Tình huống đó cực kỳ phức tạp và có vô số biến số. Câu trả lời sẽ thay đổi tùy thuộc vào địa điểm, các mối nguy hiểm và mức độ nghiêm trọng. Một lựa chọn (tại một số điểm bay) có thể là quay đầu bay xuôi gió ra hẳn phía sau núi nếu có vùng hạ cánh an toàn và có thể tới được đó mà không phải bay qua vùng nhiễu động rotor. Như đã nói ở đầu bài, ngăn ngừa là cách tốt nhất. Biết sợ bị thổi lùi và hành động trước khi rơi vào tình huống hiểm nghèo đó là cách phòng tránh tốt nhất.
📝 Tổng kết
▶ Nếu bạn mới đến một điểm bay, hãy nhờ phi công địa phương hướng dẫn đầy đủ. ▶ Kiểm tra gió bằng máy đo trước khi bay. ▶ Luôn lắp sẵn speedbar: đã kết nối, đã điều chỉnh. ▶ Hiểu rằng gió có thể mạnh hơn đáng kể và nguy hiểm khi bạn bay lên cao. ▶ Liên tục giám sát gió trong khi bay (qua góc bay chếch và tốc độ di chuyển ngang). ▶ Tránh bay quá cao vào những ngày gió mạnh. ▶ Nếu bay cao trong gió mạnh, hãy bay xa về phía đầu gió so với mặt núi. ▶ Biết cách và khi nào cần đâm xuyên gió ra phía trước và cách hạ độ cao xuống vùng gió yếu. ▶ Xuyên gió và hạ độ cao ngay khi nhận thấy gió mạnh lên. Khi bạn dùng speed bar, mục tiêu của bạn phải là hạ xuống, không phải là cố trụ lại trong vùng gió mạnh. ▶ Luôn tránh xa khu vực ngay phía trên và phía sau đỉnh vách đá. Về tác giả: Jeff Greenbaum bắt đầu bay dù lượn từ năm 1988. Ông là Huấn luyện viên dù lượn cao cấp, Quan sát viên và Huấn luyện viên dù đôi. ⛰️ Viết Bởi Jeff Greenbaum
