Bay chủ động (active flying) giúp giảm thiểu đáng kể các tình huống sập dù, nhưng chúng vẫn có thể xảy ra bất thình lình, đặc biệt là khi bay tốc độ cao. Việc đạp thanh tăng tốc (speed bar) làm giảm góc tấn (angle of attack), khiến vòm dù dễ bị sập hơn khi luồng khí đập từ trên xuống. Tốc độ cao cũng khiến cánh dù phản ứng gắt hơn khi xảy ra sự cố. Những mối nguy chính từ sập dù bao gồm: khoan xoáy (spiral dive), cravat, xoắn dây (line twist), lực ly tâm cao, hoa mắt và hoảng loạn.
🚨 Khi xảy ra sập dù bất ngờ
➊ Nhả speed bar ngay lập tức, co chân dưới ghế và dựng thẳng người để giảm nguy cơ xoắn dây. Nhìn lên dù để xác định bên bị sập và mức độ sập. ➋ Bản năng tự nhiên là co người lại như bào thai, nhưng bạn nên nâng cấp phản xạ bằng cách: nắm lấy dây riser phía dưới ròng rọc, rà phanh nhẹ hoặc không phanh. Nắm riser giúp bạn có điểm tựa để dựng thẳng người và điều khiển trọng tâm (weight shift). Kỹ thuật nắm riser không dành cho người mới hoặc phi công hay hoảng loạn. Bạn phải có khả năng điều khiển tay độc lập ngay cả khi cơ thể bị quăng quật hoặc chóng mặt do xoay vòng và lực G. Một cách tiếp cận an toàn hơn là "chạm riser" để làm điểm mốc cho vị trí tay phanh trong lúc hỗn loạn. ➌ Nếu là sập 1 nửa dù (asymmetric collapse), hãy đẩy và banh rộng hai dây riser để giảm nguy cơ xoắn dây và giúp cơ thể xoay theo dù. ➍ Có thể nắm riser bất đối xứng: nắm riser ngoài thấp hơn khoảng 20cm từ puly, rà phanh ngoài nhẹ để giảm nguy cơ bị spiral mà không làm mất tốc độ quá nhiều. ➎ Khi dù sập 1 bên, nửa cánh còn lại vẫn tạo lực nâng, khiến cơ thể bạn bị văng sang bên bị sập, dễ dẫn đến spiral mạnh. Hãy tránh dùng đai ngồi (harness) quá rộng hoặc lỏng vì cơ thể dễ bị trượt sang bên bị sập. Hãy quyết liệt ép trọng tâm sang bên đối diện (bên cánh đang mở) để đối kháng lại lực xoay. Bạn có thể dùng tay nắm riser bên ngoài để kéo người sang nhằm tối ưu hóa việc ép trọng tâm. ➏ Tất cả các phản ứng: nhả speed bar, dựng thẳng người, nhìn lên dù, nắm riser và ép trọng tâm sang bên đối diện nên được kết hợp thành một chuyển động thống nhất toàn thân, thực hiện trong chưa đầy 1 giây.
➐ Ở khoảnh khắc tiếp theo, mọi thứ sẽ trở nên rõ ràng hơn liên quan đến việc xoắn dây. Nếu hiện tượng xoắn vẫn tiếp diễn dù bạn đã banh rộng các riser, hãy cố gắng giữ hai phanh bằng nhau và kéo nhẹ, hoặc không dùng phanh chút nào trước khi vết xoắn khóa cứng chúng. Hãy lưu ý đừng để tay bị kẹt vào vết xoắn và thả tay phanh nếu chúng đã bị khóa. Bạn phải luôn có một tay tự do vào bất kỳ thời điểm nào trong chuyến bay để tung dù phụ nếu cần. Việc luồn cổ tay vào tay phanh là một thói quen xấu, đặc biệt là khi bay với găng tay dày. Trong trường hợp bị xoắn, hãy cầm vào hai riser ở dưới hoặc trên vết xoắn và tách mạnh chúng ra để tháo xoắn. Kết hợp đá chân thật mạnh ngược hướng xoắn có thể giúp bạn xoay người và tháo xoắn. Nếu xoắn dây kết hợp bị spiral, việc tháo xoắn sẽ rất khó nhưng không phải là không thể. Ngoài ra, một cú spiral kèm theo xoắn dây thường không phải là một trạng thái bền vững và thường tự hết. Hãy cho nó một chút thời gian nếu bạn có đủ độ cao. Nếu không, hãy quăng dù phụ. ➑ Nếu không có xoắn dây mà chỉ là sập một nửa dù, hãy dừng vòng xoay bằng một lượng phanh "ngoài" vừa đủ – không quá nhiều, không quá ít; nhưng hãy để vòm dù duy trì một chút vòng xoay về phía bên sập vì điều này cung cấp tốc độ và áp suất vòm dù ổn định. Sập dù làm mất lực nâng và đầu tiên chúng ta sẽ bị tụt. Luồng khí từ dưới lên sẽ kích hoạt khả năng cảm ứng của phần vòm dù chưa sập, khiến bạn bị văng vào một cú spiral. Tồi tệ nhất là các ca sập 70-80%. Rất khó để dừng cú chồm (surge) hung hăng của dù bằng phanh ngoài hay bằng weightshift, vì vậy tốt hơn là nên nương theo nó, đầu tiên là dùng tay giữ các dây riser để ngăn xoắn dây và sau đó chế ngự vòng xoay bằng phanh đối diện và trọng tâm. Cú rơi thẳng đứng ngay sau khi sập đồng nghĩa với việc có khoảng 1 giây trì hoãn trước khi cánh dù lao vào vòng spiral, vì vậy có đủ thời gian để phản ứng. Vòm dù có "shark-nose" hiện đại phản ứng chậm hơn khi "đớp luồng khí" và có thời gian rơi dài hơn, nhưng cú lao vào spiral ít dữ dội hơn so với các vòm dù có miệng gió kiểu cổ điển cũ (vốn tạo ra các cú xoắn dây, xoay tròn và spiral gắt hơn). Sẽ rất hữu ích nếu thực hiện một cú kéo và nhả phanh ngoài ngay tức thì tại thời điểm sập. Việc này đẩy một lượng không khí từ bên đang mở sang bên bị sập. Cú chồm của nửa đang mở sau đó sẽ nhanh chóng hồi phục áp suất. Sau xung lực đơn đầu tiên này, phi công có thể nắm dây riser ngoài để ngăn xoắn dây nhưng phải sẵn sàng buông riser để chủ động điều chỉnh phanh ngoài tùy theo tình huống. Phanh bên sập không thể làm được gì nên tay bên trong tiếp tục giữ dây riser để làm điểm tựa cho đến lúc cần. ➒ Sau khi chế ngự được spiral, bạn có thể gỡ cravat bằng cách giật phanh hoặc kéo dây stabilio. Việc giật phanh phải nhanh và sâu vừa phải. Thông thường, 3-4 lần giật là đủ để gỡ hầu hết các cravat, nhưng một số ca "lỳ lợm" có thể yêu cầu giật sâu hơn cho đến khi thất tốc (stall). Trong khi giật phanh, hãy đảm bảo vòm dù có đủ tốc độ tổng thể để không làm dù bị thất tốc hoặc bị spin. Sập dù thường đi kèm với cravat, thứ tạo ra lực cản và duy trì spiral. Hãy để nó xoay vì nó cung cấp tốc độ (air speed) cho cánh, nhưng đừng để nó tăng tốc và rơi vào một cú spiral mạnh. Việc gỡ cravat bằng cách giật phanh hoặc kéo dây stabilio sẽ tiêu tốn tốc độ air speed, vì vậy có thể thực hiện theo từng đợt với những quãng nghỉ ngắn ở giữa để theo dõi và phục hồi tốc độ. Một số cravat thực sự lớn đòi hỏi phải làm stall toàn phần bằng cả hai phanh. Tất nhiên, có những cravat không thể phục hồi hoặc không đủ độ cao để phục hồi. Nếu chúng lớn và làm cánh dù mất ổn định, cận kề trạng thái thất tốc hoặc spiral, tốt nhất là nên tung dù phụ.
➓ Nếu dù chỉ sập mép trước (frontal tuck) lớn thì không cần cầm vào riser để ngăn xoắn dây, mà hãy nhắp và nhả phanh ngay lập tức. Việc này làm gập mép sau xuống và đẩy không khí ra phía trước, tạo áp suất cho phần phía trước đang hoặc sắp bị sập. Một số cú sập mép trước gập xuống và cuộn mép trước ra sau, việc kéo phanh sẽ làm giảm sự phát triển này và giúp mép trước mở ra. Khi cánh dù bị sập trong lúc đang dùng speed bar, luồng khí tốc độ cao đập vào phần giữa sẽ tạo ra hình móng ngựa với hai đầu cánh văng lên phía trước. Có khả năng cao hai đầu cánh sẽ va chạm nhau và bị mắc vào nhau tạo ra một cravat khổng lồ. Một cú kéo phanh tức thì và sâu sẽ giảm thiểu sự phát triển của móng ngựa. Trong trường hợp bị rơi kiểu móng ngựa kéo dài, bạn cần kéo phanh đối xứng hoặc từng bên một 3-4 lần để dừng việc các đầu cánh văng tự do và rối vào nhau hoặc rối vào phần giữa của vòm dù. ⓫ Nhiễu động mạnh không chỉ làm sập dù và khiến bạn rơi, mà còn có thể quăng quật cánh dù của bạn theo hướng này hay hướng khác. Nó có thể làm dù xoay tròn và thậm chí quăng dù xuống dưới chân bạn mà không có bất kỳ cảnh báo nào. Điều này có thể đưa bạn vào một chuỗi sự cố (cascade) – một loạt các cú chồm, sập, thất tốc, xoay tròn, rơi liên tục. Nó khá hỗn loạn và khó dự đoán điều gì sẽ đến tiếp theo; và rồi điều tiếp theo đến quá nhanh khiến các tác động điều khiển của bạn thường bị trễ và sai thời điểm, làm tình hình thêm mất ổn định. Hãy nhớ rằng mỗi cú rơi đều theo sau bởi một cú chồm (surge), vì vậy nếu bạn nhận diện được cú rơi thì bạn có thời gian để chặn cú chồm, nhưng đừng quên nhả phanh sau mỗi lần tác động để phục hồi tốc độ. Hãy nhớ câu thần chú của người mới bắt đầu – chặn cú bổ, để dù bay và giữ hướng. Nếu bạn không chắc chắn về sự hiểu biết, thời điểm và phản ứng của mình, hãy nắm lấy các dây riser với phanh được kéo 20-30 cm ngang tầm vai và giữ chặt chúng trong 3-4 giây. Phanh không bị kéo quá sâu gây nguy cơ thất tốc nhưng đủ để tạo lực cản cho các cú bổ. Khi bạn nhận thấy một khoảnh khắc đối xứng và bình yên, hãy để cánh dù bổ về phía trước để phục hồi tốc độ và bay bình thường. ⓬ Có một kỹ thuật phanh kép (double brake pull) khi mọi thứ xảy ra nhanh chóng và khó ước tính lượng phanh cần kéo để không phản ứng quá đà. Khi có thứ gì đó tác động, cú kéo tức thì đầu tiên sẽ an toàn hơn, khoảng 20-30 cm, sau đó là nhả hết. Trong lúc đó, bạn nên thu thập đủ thông tin để áp dụng cú kéo và nhả thứ hai một cách phù hợp. Cả hai lần kéo phanh có thể thực hiện dưới một giây. Thường thì lần nhả của cú kéo thứ hai sẽ chậm hơn. Một biến thể của kỹ thuật phanh kép là khi phản ứng với sập mạnh một nửa dù. Khi cú sập xảy ra, bạn nhắp và nhả phanh ngay lập tức, sau đó chạm vào dây riser gần ròng rọc như một điểm mốc phanh bằng không, và sau đó kéo lại một cách thích hợp. ⓭ Việc điều khiển bằng cơ thể khá tích cực trong không khí nhiễu động. Nó giống như các chuyển động của võ sĩ quyền Anh khi né đòn của đối phương. Trong trường hợp dù sập một bên, bạn nên nghiêng người ngay lập tức sang bên đối diện, là bên cánh dù đang mở. Nhìn chung, việc nghiêng người sẽ không gây ra hiệu ứng quá đà và không gây ra tác hại như khi dùng phanh, nơi mà một phản ứng quá đà có thể dẫn đến thất tốc hoặc spiral do vòm dù bị mất airspeed. ⓮ Sự phục hồi của vòm dù phụ thuộc rất nhiều vào môi trường khí quyển. Nếu trong vùng không khí đi lên đều như cà vách hoặc thermal rộng thì dù sẽ hồi phục nhanh hơn. Nếu là không khí bị chia cắt, nhiễu động hoặc không khí đi dìm (sink) thì sẽ mất nhiều thời gian hơn. ⓯ Sập dù lớn hiếm khi xảy ra từ hư không. Thông thường, nhiễu động nhỏ và sự rung lắc sẽ tiền đề cho nhiễu động xấu, vì vậy có rất nhiều cảnh báo và thời gian để nhả speed bar. Một số phi công trên các dòng dù 2 dây (2-liner) cảm thấy hiệu năng lướt và khả năng chống sập tốt hơn khi bay với nửa speed bar qua vùng khí nhiễu nhỏ, nhưng bạn phải chắc chắn đó là một vùng đồng nhất rộng lớn, chứ không phải là cảnh báo cho một thứ gì đó lớn hơn sắp tới.
Chúc các phi công luôn bay an toàn!
— Nội dung được chia sẻ bởi phi công Nikolay Yotov, Tháng 3/2024.
